:: Bułgaria ::

    Bułgaria to kraj o pow. 110  912 km2 leżący w pd.-wsch. Europie. Terytorium w przewadze wyżynne i górzyste (ponad 2/3 powierzchni leży powyżej 300 m. n.p.m.), zajmuje pn.-wsch. część Półwyspu Bałkańskiego. Układ gł. jednostek fizyczno – geograficznych ma przebieg równoleżnikowy. Na pn. rozciąga się Równina Naddunajska zbudowana z utworów fliszowych i wapieni przykrytych warstwą lessów. W kierunku pd. i pd.-wsch. podnosi się, przechodząc w Przedgórze Staroptanińskie, a na wsch. w Wyżynę tudogorską i Dobrudży. Na pd. od nich ciągnie się równoleżnikowo na dł. ponad 550 km łańcuch Batkanów (Starej Płaniny). Jest to górotwór wieku alpejskiego, który ze względu na budowę geologiczną i charakter rzeźby dzieli się na 3 mniejsze regiony. Bałkan Zachodni zbudowany jest z porfirów, andezytów, piaskowców i wapieni, z najwyższym szczytem Midżur (2168 m n.p.m.). Bałkan Środkowy tworzą w przewadze skały krystaliczne (granity, łupki krystaliczne) oraz wapienie, z najwyższym szczytem Botew (2376 m n.p.m.), będącym zarazem kulminacją całego pasma. Najniższa część masywu - Bałkan Wschodni, zbudowany jest gł. ze skał fliszowych. Ciągnie się on od Przełęczy Wratnickiej po wybrzeża Morza Czarnego, opadając koło przylądka Emine 100-metrowym urwiskiem.

    W kierunku pd. Bałkany opadają stromym progiem o założeniach tektonicznych do rozległego obniżenia. Tworzą go 3 biegnące równoleżnikowo pasy kotlin: pn., średniowyso-kich gór (z pasmem Średniej Góry) i pd. (z rozległą Niziną Górnotracką). Na pd. od nich ciągnie się pasmo Rodopów, które budują gł. utwory krystaliczne i wulkaniczne. W kierunku wsch. ich przedłużeniem są masywy Sakar i Strandża, natomiast w kierunku zach. - Riła i Pirin. W nich znajdują się najwyższe szczyty kraju: Musała - 2925 m n.p.m. (Riła) i Wichren - 2914 m n.p.m. (Pirin).

    Warunki klimatyczne Bułgarii są silnie uzależnione od ukształtowania terenu. Biegnące równoleżnikowo masywy górskie dzielą kraj na 3 główne regiony klimatyczne: pn., środk. i pd. Region pn., obejmujący Równinę Naddunajską aż po pn. stoki Bałkanów, charakteryzuje się klimatem umiarkowanym kontynentalnym, łagodzonym w części wsch. wpływem morskich mas powietrza znad Morza Czarnego. Region środk. obejmuje obszar kotlin śródgórskich centralnej części kraju i charakteryzuje się klimatem umiarkowanym przejściowym, natomiast region pd. ma klimat śródziemnomorski przejściowy. Średnie temp. lipca wahają się w części centralnej i pd. od 23 do 28°C, zaś w styczniu od -1 do 4°C. Na pn. średnie temp. są o ok. 2°C niższe, natomiast w górach ich wielkość uzależniona jest od wys. n.p.m. Średnioroczne wielkości opadów wahają się od 650-700 mm na pd. do 500 mm w centrum i ok. 600 mm na pn., a w obszarach górskich mogą sięgać do 1200 mm. W okresie letnim występuje w Bułgarii typowy dla krajów Europy Południowej okres 2 - 3-miesięcznej suszy. Większość obszaru Bułgarii (57%) należy do zlewiska Morza Czarnego - przez Dunaj i jego dopływy: Iskyr, Osym, Jantra, Wit oraz rzeki płynące na wsch. kraju i bezpośrednio uchodzące do Morza Czarnego (Kamczija). Pozostała część jest odwadniana przez rzeki uchodzące do Morza Egejskiego, gł.: Maricę (322 km), Strumę (290 km) oraz Mestę (129 km). Największe naturalne zbiorniki wodne to jeziora typu limanowego na wybrzeżu Morza Czarnego: Burgaskie (27,6 km2) i Warneńskie (17,4 km2). W innych rejonach występują jeszcze jeziorka krasowe, a w najwyższych górach niewielkie jeziora polodowcowe.

    Pokrywę glebową Bułgarii stanowią w większości żyzne czarnoziemy (Równina Naddunajską), przechodzące na Podgórzu Staropłanińskim w szare gleby leśne, a w górach gleby brunatne. Jedynie najwyższe partie mają płytkie, słabo rozwinięte gleby szkieletowe. Pd. część kraju pokrywają gł. gleby kasztanowe, a w dolinach rzek wykształciły się mady.

    Bułgarię w znacznej części porastają lasy liściaste z dominacją dębów i buków, które na wsch. przechodzą w lasostepy. W wyższych partiach gór pojawiają się lasy iglaste przechodzące w piętro kosodrzewiny i łąk wysokogórskich. Część pd. kraju leży w strefie śródziemnomorskiej z świetlistymi lasami dębowymi i wiecznie zieloną roślinnością krzewiastą. Świat zwierzęcy reprezentują gatunki typowe dla obszarów leśnych Europy Środkowej. Na terenach górskich występują: niedźwiedzie brunatne, kozice, wilki, lisy, jelenie, borsuki, spośród ptaków: głuszce, sokoły, sowy. Pojawiają się również zwierzęta stepowe oraz śródziemnomorskie: chomiki, żółwie greckie, pelikany. Na obszarze kraju istnieje 5 parków narodowych, z których największy Wichren obejmuje najwyższe partie masywu Pirin.

    Zaludnienie Bułgarii w XX w. uległo podwojeniu, z 4306,3 (1910) do 8778,3 tys. (1992). Od tego roku notuje się stopniowy spadek liczby ludności do 8156 tys. (1999). Proces ten spowodowany jest przede wszystkim ujemnym przyrostem naturalnym (-7,1 ‰ -1999), któremu towarzyszy jednocześnie postępujące starzenie społeczeństwa. Odsetek obywateli w wieku powyżej 64 lat sięgnął już 1 6,3% (1 999), podczas gdy dzieci do 15 lat stanowią jedynie 16,1 % ogółu mieszkańców. Jednocześnie średnia dł. życia zwiększyła się do 71 lat (74,8 lat kobiety i 67,1 lat mężczyźni). Przyczynił się do tego gł. rozwój i zwiększenie dostępności opieki medycznej. Świadczą o tym stosunkowo korzystne wskaźniki liczbowe osób przypadających na 1 łóżko szpitalne (94) oraz 1 lekarza (288). Spadła również śmiertelność niemowląt (13 na 1000 urodzeń żywych -1997). W strukturze etniczno-narodowościowej dominują Bułgarzy (85,7%), a najliczniejsze mniejszości to Turcy (9,4%) i Romowie (3,7%). Podobne proporcje występują w przypadku struktury wyznaniowej, gdyż większość Bułgarów wyznaje prawosławie (86% ogółu ludności), a pozostała część, w tym gł. Turcy, to przeważnie muzułmanie (1 3%).

    Wraz z postępującym procesem industrializacji nastąpiły zmiany w strukturze osadniczej, przede wszystkim za sprawą odpływu ludności wiejskiej do miast. Wskaźnik urbanizacji wzrósł w okresie powojennym z 27,1% (1950) do 67,7% (1999). Największym ośrodkiem miejskim jest stolica kraju -Sofia(1050tyś. mieszk.). Poza tym jeszcze 8 miast przekroczyło 100 tys. mieszk., a pośród nich największe to: Płowdiw (346 tys.), Warna (304 tys.) i Burgas (200 tys.). W grupie miast od 50 do 100 tys. mieszk. znajdowało się 14 ośrodków (1997), jednakże w latach 90. obserwuje się gwałtowny spadek zaludnienia gł. miast, co odbija się równocześnie w ogólnym spadku ludności miejskiej z 5844,6 tys. (1990) do 5623,9 tys. (1997). W okresie powojennym, w miarę rozwoju gospodarczego i wzrostu zapotrzebowania na wykwalifikowaną siłę roboczą, duży nacisk położono na rozwój szkolnictwa. Upowszechnienie ogólnodostępnego obowiązkowego szkolnictwa podstawowego i średniego zlikwidowało problem analfabetyzmu. Obecnie jeszcze ok. 1,7% obywateli powyżej 15. roku życia nie umie czytać ani pisać, przy czym wskaźnik ten jest większy w przypadku kobiet (ok. 2,3%).

    Bułgaria zaliczana jest do krajów słabo rozwiniętych gospodarczo, co było już widoczne w porównaniu z innymi państwami postkomunistycznymi. Problemy gospodarcze pojawiły się w latach 80., a w wyniku przemian politycznych i ekonomicznych lat 90. uległy jeszcze zaostrzeniu. Wskaźnikiem świadczącym o wielkości kryzysu ekonomicznego jest gwałtowny spadek wartości PKB (ok. 4% średniorocznie) z 28,4 mld USD (1 987) do 1 2,3 mld USD (1 998). Wartość PNB na l osobę należy do najniższych w Europie (1230 USD- 1998). W strukturze wytwarzania PKB dominują usługi (55,7%) przed przemysłem (25,5%) i rolnictwem (1 8,8%). Nadal duża część zatrudnionych pracuje w sektorze rolnym (24%), przy niewielkim udziale w usługach (44%) i stosunkowo wysokim udziale pracujących w przemyśle (32%).

    Ze względu na sprzyjające warunki naturalne (żyzne gleby, łagodny klimat) rolnictwo jest ważnym sektorem w gospodarce narodowej. Obszar użytków rolnych wynosi 4805 tys. h (1997), z czego 4298 tys. ha zajmują grunty orne, 199 tys. ha uprawy trwałe, a 308 tys. ha łąki i pastwiska. Gł. regiony rolnicze to: Równina Nadclunajska, Nizina Górnotracka oraz wybrzeża Morza Czarnego.

    Przeważającą część gruntów ornych (36% pow. ogólnej) zajmują uprawy zbożowe, z czego 57,6% areału przypada na pszenicę, 22% - kukurydzę, 13,8% - jęczmień, a pozostałą część zajmują: żyto, ryż i owies. Zbiory 3 gł. zbóż wynoszą odpowiednio (1997): pszenicy - 3574,8 tys. t, kukurydzy -1659,2 tys. t, jęczmienia - 809,8 tys. t. Duże znaczenie ma również uprawa roślin przemysłowych, pośród których liczą się zwł. zbiory nasion słonecznika (438,3 tys. t - 1997), buraków cukrowych (79,5 tys. t), tytoniu (49,2 tys. t) i bawełny (8,9 tys. t - nasiona). Dobrze rozwinięte jest również warzywnictwo i ogrodnictwo. Na dużą skalę uprawia się (1997): pomidory (242,2 tys. t), ogórki (134,3 tys. t), pieprz zielony (173,9 tys. t), kapustę (122,4 tys. t) oraz w mniejszej ilości dynie, melony, arbuzy, cebulę, groch, paprykę. Z drzew owocowych największe areały zajmują jabłonie i śliwy, z których pozyskano w 1997 odpowiednio 161,2 i 112,6 tys. t owoców. Poza tym uprawiane są brzoskwinie, morele, oliwki, figi i owoce cytrusowe. Najważniejsze regiony sadownicze to: pd.-zach. część Niziny Górnotrackiej, okolice Sofii, Kotlina Kiustendiłska oraz rejon Burgas (owoce cytrusowe). Charakterystycznymi uprawami są plantacje róż ciągnące się przede wszystkim w górnej części doliny Tundży, w okolicach Kazanłyku.

    W gospodarce hodowlanej nastąpił w latach 90. gwałtowny spadek pogłowia zwierząt hodowlanych. W 1998 liczebność stad bydła wynosiła 661,7 tys. szt., trzody chlewnej -1479,7 tys. szt., a owiec - 2847,5 tys. szt. Gospodarka leśna pozwala w większości zaspokoić potrzeby wewnętrzne kraju. Dla celów przemysłowych pozyskuje się ok. 3,4 min m3 drewna (1997), natomiast produkcja drewna opałowego i węgla drzewnego wyniosła w tym roku 1,2 mln m3. Dotkliwy kryzys dotknął rybołówstwo bułgarskie, a polowy wynoszące w 1990 ponad 57,1 tys. t spadły w roku 1995 do 17,4 tys. t, głównie za sprawą ograniczenia dostępu do łowisk atlantyckich.

    Złoża surowców mineralnych są zróżnicowane, lecz stosunkowo mało zasobne. Dla energetyki największe znaczenie ma węgiel brunatny wydobywany w zagłębiach: sofijsko-pernickim, marickim (Marica Istok), czarnomorskim (okolice Burgas) oraz w okolicach Błagojewgradu. Wydobycie w 1996 wynosiło 31,1 mln t. Węgiel kamienny eksploatowany jest w pasie między Grabowem a Sliwenem oraz na pn. od Sofii, a jego wydobycie w 1996 wynosiło 117 tys. t. Ropę naftową eksploatuje się jedynie w niewielkich ilościach (32 tys. t -1996) w okolicach Kawarny nad Morzem Czarnym i na zach. od Plewen. Gaz ziemny wydobywany jest w okolicach Wracy i na pd. od Warny. Z surowców metalicznych wydobywa się rudy żelaza (255 tys. t) w okolicach Sofii i Montany (dawny Mihajtowgrad) oraz rudy miedzi w okolicach: Wracy, Burgas, Panagjuriszte i Pazardżika. Duże złoża rud cynku i ołowiu występują w Rodopach (okolice Rudozem i Madan), natomiast niewielkie ilości rud manganu eksploatowane są w rejonie Warny.

    Produkcja energii elektrycznej bazuje przede wszystkim na elektrowniach cieplnych opalanych gł. węglem brunatnym. Duże znaczenie ma również elektrownia atomowa w Kozłoduju nad Dunajem dostarczająca ponad 45% krajowej produkcji energii elektrycznej wynoszącej w 1996 ponad 42,7 mld kWh. Obawy związane z dalszą eksploatacją elektrowni kozłodujskiej, wywierane naciski oraz obietnice pomocy finansowej skłoniły rząd Bułgarii do zgody na jej stopniowe zamknięcie do roku 2020. W zamian za to zmierza się do rozwoju hydroenergetyki i zagospodarowania dużego potencjału rzek bułgarskich.

    Różnorodne zasoby rud metali wpłynęły na rozwój hutnictwa będącego jedną z ważniejszych gałęzi przemysłu. Największe huty żelaza znajdują się w Perniku i Kremlikowcach koło Sofii oraz w Burgas. Huty cynku i ołowiu zlokalizowane są w Kardżali i Wracy, natomiast miedzi - w okolicach miasta Pridrop, w Burgas oraz Malko Tyrnowo na pd. wsch. kraju. Na bazie dobrze rozwiniętego hutnictwa powstały zakłady przemysłu metalowego i maszynowego, gł. w Sofii (lokomotywy, tabor kolejowy, obrabiarki, maszyny budowlane), Perniku (maszyny górnicze). Przemysł stoczniowy rozwinął się w: Warnie, Burgas, Miczurinie oraz Ruse. Przemysł petrochemiczny bazuje przede wszystkim na importowanym surowcu, a rafinerie zlokalizowane są w: Burgas, Ruse i Plewen. Dobrze rozwinięty jest również przemysł chemiczny, nawozów sztucznych, farb i lakierów, koncentrujący się gł. w Burgas, Wracy, Ruse, Plewen, Dewni koło Warny oraz Sofii. Przemysł włókienniczy, rozwijający się w początkowym okresie na bazie krajowej produkcji bawełny i lnu, a obecnie bazujący również na importowanych surowcach i włóknach sztucznych, działa zwł. w: Sofii, Gabrowie, Sliwenie, Kazanłyku. Przemysł spożywczy reprezentują zakłady olejarskie, przetwórstwa owocowo-warzywnego oraz winiarskie. Największe cukrownie zlokalizowane są w: Płowdiw, Chaskowie, Łomie i Plewen, a zakłady tytoniowe w: Płowdiw, Kiustendił, Chaskowie, Błagojewgradzie i Warnie.

    W wymianie towarowej z zagranicą Bułgaria notuje w latach 90. bilans ujemny. W1998 wyeksportowano towary za łączną sumę 4,3 mln USD, natomiast wartość importu sięgnęła blisko 5 mld USD. Po załamaniu się współpracy w ramach byłego bloku socjalistycznego, największymi odbiorcami bułgarskich towarów są: Włochy, Niemcy, Rosja, Grecja i Jugosławia. Import pochodzi gł. z Rosji (surowce energetyczne, paliwa) oraz Niemiec, Włoch, Grecji i Francji. W strukturze towarowej eksportu dominują produkty chemiczne oraz maszyny i urządzenia, a następnie żywność i wyroby tytoniowe. Importuje się natomiast przede wszystkim surowce energetyczne i paliwa (23% ogólnej wartości importu) oraz maszyny i urządzenia, a także produkty chemiczne.

    Bułgaria pełni ważną rolę na szlaku tranzytowym z zach. i pn. Europy do Grecji, Turcji i na Bliski Wschód. Pomimo trudnych warunków naturalnych i górzystego charakteru kraju sieć komunikacyjna jest stosunkowo dobrze rozwinięta. Linie kolejowe mają łączną dł. 4293 km, z czego jedynie 2708 km jest zelektryfikowane. Trasy o znaczeniu międzynarodowym biegną z Dragoman przy granicy jugosłowiańskiej, przez Sofię, Płowdiw, Swilengrad do Stambułu, z Sofii przez Błagojewgrad do Salonik oraz z Sofii przez Plewen i Ruse do Bukaresztu. Sieć drogowa ma łączną dł. ok. 37 tys. km, z czego 314 km stanowią autostrady, a 3075 km drogi gł. Ponad 88% ogólnej dł. dróg posiada nawierzchnię asfaltową. Bardzo ważnym szlakiem komunikacyjnym jest Dunaj, łączący Bułgarię z pozostałymi państwami Europy Środkowej. Gł. portami są Ruse i tom. W żegludze morskiej największe przeładunki koncentrują się w portach Warna i Burgas. W komunikacji międzynarodowej, a zwł. w obsłudze ruchu turystycznego, duże znaczenie mają porty lotnicze, z których 3 (Sofia, Warna i Burgas) obsługują ruch międzynarodowy, a kolejne 7 ma znaczenie w transporcie wewnętrznym. Przewozy lotnicze wyniosły w 1996 ponad 1,2 min osób.

    W Bułgarii istnieją warunki do rozwoju zarówno turystyki wypoczynkowej, jak i poznawczej. Nie bez znaczenia jest przy tym położenie kraju na gł. szlaku komunikacyjnym z Europy Wschodniej i Środkowej do państw Azji Zachodniej.

    Szczególne miejsce na mapie turystycznej Bułgarii zajmuje wybrzeże czarnomorskie. Przyciąga korzystnymi warunkami klimatycznymi (sezon kąpielowy od maja do października; średnia temp. wody 21-28"C), szerokimi, piaszczystymi plażami, dobrze rozwiniętą infrastrukturą turystyczną. Wśród miejscowości wypoczynkowych należy wymienić: Warnę -największy ośrodek turystyczny na wybrzeżu, dysponujący obok plaż zasobami wód mineralnych i peloidów oraz zabytkami (m.in. ruiny rzymskie z ll-IV w., bizantyjskie z V-VI w., mauzoleum króla Władysława Warneńczyka), Złote Piaski - z nowoczesną zabudową hotelową i urządzeniami rekreacyjnymi, Święty Konstantyn (d. Drużba) - uzdrowisko z wodami termalnymi, Sozopol - z zabytkową zabudową miejską, Pomorie - słynące z plaż pokrytych czarnym piaskiem, Słoneczny Brzeg - nowoczesny kompleks wypoczynkowo-uzdrowiskowy, Nesebyr -największe skupisko zabytków na wybrzeżu (m.in. średniowieczne fortyfikacje obronne, cerkwie: Stara Metropolia i Bogurodzicy z VI w., Św. Pantokratora z VIII w., stare drewniane domostwa) oraz Albenę, Primorsko, Wydmy, Burgas, Obzor, Bałczik. Dużą atrakcję turystyczną wybrzeża stanowi przylądek Kaliakra w pobliżu Rusałki, będącej ośrodkiem sieci Club Mediterra-nee, gdzie w skalnym klifie wymyte zostały przez wodę morską głębokie jamy i jaskinie.

    Równie cenne dla turystyki są pasma górskie o dużych walorach krajobrazowych, wznoszące się w środk. i pd. części kraju: góry Riła z alpejskimi krajobrazami, jeziorami górskimi (ponad 150), Piryn, Rodopy z Bataszką Płaniną i masywem Golam Perelik, Bałkany z przełomem rzeki Iskyr i krasowymi jaskiniami, z najsłynniejszą - Magurą (malowidła naskalne z III tysiąclecia p.n.e.).

    W górach Riła leżą słynne miejscowości wypoczynkowe i uzdrowiskowe: Borowec, Gowedarce, Szaparewa (uzdrowisko z najcieplejszym źródłem w Europie), a także Rilski Monastyr - słynny klasztor z X w., przebudowany w XIX w. W łańcuchu Bałkanów na uwagę zasługują: Etropole (monastyr Św. Trójcy), Omurtag, Tetewen oraz Pliska i Presław - stare stolice Bułgarii (ruiny zamków, świątynie), a w paśmie Rodopów: Nareczeńskie Bani (wody radoczynne), Pamporowo-Malina, Pesztera, Batak, Radikowo, Welingar i in.

    Ważnym centrum ruchu turystycznego jest Sofia - stolica kraju. Jej gł. atrakcjami są: rzymskie pozostałości z III-IV w., bizantyjskie cerkwie (Św. Jerzego z IV w., Św. Zofii z VI w., Bojariska z XIII w., Aleksandra Newskiegoz 1902-1914), meczety (Bujuk z XV w. - największy zabytek z czasów panowania tureckiego, Bani paszy z XVI w., Czernata z 1528), dawny pałac carski (obecnie Muzeum Etnograficzne).

    Dużą koncentracją zabytków odznaczają się miasta bułgarskie, m.in.: Widyn (monumentalna twierdza turecka z XIII-XIV w. położona nad Dunajem, meczety z XVIII-XIX w., cerkwie), Razgrad (ruiny rzymskie, wieża zegarowa z XII w., meczet z XVII w.), Wielkie Tyrnowo (fortyfikacje obronne, pałace carskie z XII-XIV w., cerkwie Św. Piotra i Pawła z XIII w.), Arbanasi (wieś-muzeum, klasztor, domostwa z XVI-XVII w.), Melnik (jedno z najpiękniejszych starych miast Bułgarii).

    Turystyczna baza noclegowa dysponuje ok. 114 tys. miejsc hotelowych (1995). Wśród 3 mln gości, którzy odwiedzili ten kraj w 1998, przeważają obywatele Jugosławii, Turcji oraz Rumunii. Stosunkowo duży jest udział turystów rosyjskich (15% ogółu odwiedzających w 1995), co wynika stąd, że Bułgaria jest jednym z niewielu krajów wypoczynkowych, do których Rosjanie mogą podróżować bez wiz. Dochody z turystyki są dość niskie i wynoszą ok. 500 min USD (1998).

    Problemem Bułgarii w ostatnich latach jest nasilająca się pospolita przestępczość (szczególnie wzdłuż tras przelotowych), która doprowadziła do znacznego zmniejszenia ruchu tranzytowego.

    W starożytności Bułgarię zamieszkiwały indoeuropejskie plemiona trackie. W VII-VI w. p.n.e. Grecy zakładali na jej wybrzeżu faktorie handlowe. W latach 336-335 p.n.e. Tracja została podbita przez Aleksandra III Wielkiego. Od l w. p.n.e. weszła w skład imperium rzymskiego jako prowincja Mezja, od 395 n.e. w granicach cesarstwa wschodniorzymskiego. Od III w. była terenem najazdów plemion germańskich, gł. Gotów, a w V w. - Hunów. W VI-VII w. tereny Bułgarii zostały zasiedlone przez napływające z pn. plemiona słowiańskie, a ok. 681 zajęte przez przybyłe znad Karny grupy Protobułgarów, którzy utworzyli silny organizm państwowy ze stolicą w Plisce (następnie w Presławiu), ulegając całkowitej slawizacji i przyjmując chrześcijaństwo. Od IX w. państwo bułgarskie stało się groźnym przeciwnikiem Bizancjum; w walkach z nim zdobyło w 1. pół. X w. Macedonię i Epir - powstał wówczas na jego ziemiach odrębny patriarchat. W 971 Bizancjum opanowało pn.-wsch. Bułgarię, a w 1018 cesarz bizantyjski Bazyli II, zwany Bułgarobójcą, podbił pozostałą jego część, kładąc kres państwu bułgarskiemu. W 1187 powstało, niezależne od cesarstwa bizantyjskiego, tzw. drugie państwo bułgarskie ze stolicą w Tyrnowie (obecnie Wielkie Tyrnowo), którego okres największej świetności przypadł na 1. pół. XIII w., jednak na skutek zniszczeń po najeździe mongolskim 1240-1242, podupadło gospodarczo. Ok. 1363 Bułgaria rozpadła się na 2 państwa: Tyrnowskie i Widyńskie, podbite przez Turków w 1393 i 1396; weszła wówczas w skład europejskich posiadłości tureckich, zwanych Rumelią.

    Pod tureckim panowaniem nastąpił okres głębokiego upadku kulturalnego i gospodarczego ziem bułgarskich. Tępione były wszelkie przejawy bułgarskiej odrębności, co prowadziło do wybuchu krwawo tłumionych powstań antytureckich (m.in. w 1598, 1686, 1737). Dążenia narodowowyzwoleńcze Bułgarów przybrały na sile na pocz. XIX w., od 2. pół. XIX w. rozwijał się antyturecki ruch partyzancki, który doprowadził w IV 1876 do wybuchu powstania narodowego. Rzeź powstańców i ludności cywilnej dokonana przez Turków wywołała protesty w Europie, stając się jedną z przyczyn wojny rosyjsko-tureckiej 1877-1878. Na mocy traktatu z San Stefano (1878) utworzono państwo bułgarskie, obejmujące całą Bułgarię z Adrianopolem oraz Macedonią, które jeszcze w tym samym roku zostało przez kongres berliński znacznie uszczuplone terytorialnie (do obszaru pn. Bułgarii), stając się małym, wasalnym księstwem tureckim. Pd. Bułgaria pozostała przy Turcji jako jej prowincja - Rumelią Wschodnia (przyłączona do Bułgarii w wyniku powstania w 1885).

    Pierwszym władcą nowo utworzonego księstwa został Aleksander l Battenberg, a po jego abdykacji w 1886 Ferdynand Koburg (1887-1918), który w 1908 ogłosił Bułgarię królestwem, przybierając tytuł cara Ferdynanda l. Za jego panowania nastąpił stopniowy rozwój bułgarskiej gospodarki i kultury. Bułgaria wzięła udział w l wojnie bałkańskiej (1912-1913) przeciwko Turcji, jednak uzyskane w jej wyniku terytoria w Tracji i Macedonii (a także dodatkowo pd. Dobrudzę) utraciła w wyniku II wojny bałkańskiej 1913, którą toczyła ze swymi dotychczasowymi sojusznikami. Podczas l wojny światowej Bułgaria opowiedziała się po stronie państw centralnych. Pod wpływem rewolucji październikowej 1917 wybuchło w 1918 w wojsku bułgarskim powstanie, które wymusiło abdykację Ferdynanda l na rzecz jego syna Borysa III (1918-1943). Na mocy traktatu pokojowego z Neuilly-sur-Seine Bułgaria utraciła zach. Trację na rzecz Grecji, pd. Dobrudzę na rzecz Rumunii oraz obszary przygraniczne na rzecz Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców; musiała również zredukować armię oraz wypłacić odszkodowania wojenne.

    W 1923 w wyniku prawicowego przewrotu na czele rządu stanął Aleksander Cankow, który stłumił powstanie wrześniowe wywołane przez komunistów, a w 1924 zdelegalizował Bułgarską Partię Komunistyczną (BPK, utworzona 1919). Wynikiem prowadzonej przez niego proniemieckiej i prowłoskiej polityki było przystąpienie Bułgarii w 1941 do osi Berlin-Rzym-Tokio; wojska niemieckie wkroczyły na jej terytorium, skąd zaatakowały Grecję i Jugosławię. 1940-1941 Bułgaria przyłączyła utracone w 1919 obszary. Od 1942 działał w Bułgarii ruch oporu, powstał również antyfaszystowski Front Patriotyczny, kierowany przez komunistów. Po wkroczeniu do Bułgarii Armii Czerwonej we IX 1944 wybuchło antyfaszystowskie powstanie ludowe. We IX 1946 Zgromadzenie Narodowe, zdominowane przez komunistów, proklamowało Bułgarską Republikę Ludową, której premierem został Georgi Dymitrow. W II 1947 Bułgaria podpisała paryski traktat pokojowy, który pozostawił przy niej pd. Dobrudzę, nałożył jednak spłatę odszkodowań wojennych. W tym samym roku uchwalono konstytucję Ludowej Republiki Bułgarii oraz ustawy o nacjonalizacji przemysłu, górnictwa i banków; rozpoczęto też kolektywizację rolnictwa (zakończona w 1 958). W 1949 Bułgaria przystąpiła do RWPG. Po śmierci Dymitrowa (1949) władzę przejął Wyłko Czerwenkow, który stosował masowe represje wobec społeczeństwa, a także prowadził czystki partyjne, zapoczątkowane w 1949 procesem Trajczo Kostowa. W 1955 Bułgaria uzyskała członkostwo w ONZ, przystąpiła również do Układu Warszawskiego. Destalinizacja doprowadziła do objęcia władzy przez Todora Żiwkowa (od 1962 premier), który sprawował ją aż do 1989. W latach 60. dokonano przymusowej bułgaryzacji zamieszkujących kraj Macedończyków, a następnie Turków, którzy - po dużej fali emigracyjnej 1951-1978 - w latach 80. zaczęli znów masowo emigrować do Turcji.

    Na przełomie lat 70. i 80. nasilił się kryzys społeczno-gospodarczy, jednak Bułgaria pozostała najbardziej lojalnym sojusznikiem ZSRR w bloku wsch. Aż do 1988 nie istniała w niej praktycznie żadna zorganizowana opozycja, zaś stopień totalitaryzacji życia publicznego był wysoki. W 1989 powstał wzorowany na "Solidarności" związek zawodowy "Podkrepa", a masowe demonstracje w Sofii (tzw. bułgarska jesień) doprowadziły do ustąpienia Żiwkowa; kierownictwo w BPK przejęli zwolennicy reform z Petyrem Mładenowem na czele. W tym samym roku 13 niezależnych ugrupowań utworzyło koalicję Zjednoczone Siły Demokratyczne (ZSD) pod przewodnictwem Żeliu Żelewa. Odwołano również akcję asymilacyjną wobec ludności tureckiej. Od l do V1990 trwały obrady Okrągłego Stołu; w IV utworzono urząd prezydenta. W wyborach parlamentarnych w VI 1990 zwyciężyła Bułgarska Partia Socjalistyczna (BPS, kontynuatorka BPK). W VII urząd prezydenta objął Żelew. W XI 1990 zmieniono nazwę państwa na Republikę Bułgarii; w 1 991 uchwalono nową konstytucję. W wyborach 1991 zwycięstwo odniosły ZSD, w których w niedługim czasie doszło jednak do rozłamu. Wybory w 1994 wygrała BPS, ale kryzys gospodarczy i polityczny doprowadził w 1997 do przedterminowych wyborów, które oddały władzę ponownie w ręce koalicji ZSD. W 1997 Żelewa zastąpił na stanowisku prezydenta działacz ZSD, Petyr Stojanow. Mimo przeprowadzonej 1997-1998 reformy finansowej, która ustabilizowała walutę, sytuacja gospodarcza Bułgarii nadal pozostaje trudna, wzrastają bezrobocie i bieda.

    Zgodnie z konstytucją z 1991 Bułgaria jest republiką, na czele której stoi prezydent (od 1997 Stojanow) wybierany na 5 lat w głosowaniu powszechnym; jest on również zwierzchnikiem sił zbrojnych. Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego, liczącego 240 członków, wybieranych na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych (parlament uchwalający konstytucję liczy 400 deputowanych); prezydent ma prawo weta wobec uchwał parlamentu. Władza wykonawcza spoczywa w rękach odpowiedzialnego przed parlamentem rządu, na czele z premierem (od 1997 Iwan Kostow); premiera i ministrów powołuje prezydent.

Źródło:  "Popularna Encyklopedia Powszechna-Europa t. II"