:: Czechy ::

    Czechy to niewielki śródlądowy kraj o pow. 78 864 km2 położony w Europie Środkowej. Jego terytorium leży na obszarze 2 jednostek geologicznych: Masywu Czeskiego i Karpat. Przeważającą część kraju zajmuje Masyw Czeski ukształtowany w czasie orogenezy hercyńskiej, a zbudowany w większości ze skał krystaliczych (gnejsów, granitów) oraz paleozoicznych utworów osadowych. Tworzy rozległą kotlinę otoczoną pasmami górskimi. Powstały one w okresie trzeciorzędowych, alpejskich ruchów górotwórczych na skutek potrzaskania i wydźwignięcia starego, zdenudowanego górotworu hercyńskiego. Centralną część Masywu Czeskiego stanowi Kotlina Czeska otoczona od pd. pasmami Szumawy i Lasu Czeskiego, od pn. zach. pasmem Rudaw, a od pn. i pn. wsch. masywem Sudetów. Pd.- wsch. obramowanie kotliny stanowi Wyżyna Czesko-Morawska. Masyw Czeski oddziela od Karpat obniżenie biegnące od Bramy Morawskiej doliną górnej Odry, a następnie doliną Morawy. Na wsch. od niego w granicach Czech znajdują się niewielkie fragmenty Zewnętrznych Karpat Fliszowych (pasma: Białych Karpat, Beskidów Morawskich).

    W rzeźbie dominują obszary wyżynne zajmujące 72% pow. kraju. Na niziny przypada jedynie 24%, natomiast obszary wyniesione powyżej 800 m n.p.m. stanowią tylko 4%. Najwyższym szczytem jest Śnieżka (1602 m n.p.m.) w Karkonoszach na granicy z Polską.

    Czechy leżą w strefie klimatu umiarkowanego, z wyraźnie zaznaczoną przejściowością między wpływami morskimi a kontynentalnymi. Średnie temp. stycznia (poza obszarami górskimi) wynoszą dla Czech -2,3°C, natomiast dla Moraw -2,7°C. Średnie temp. lipca wahają się od 16,9°C w obrębie Kotliny Czeskiej do 17,9°C na Morawach. Roczne sumy opadów wynoszą od 470 mm na pd. wsch. do 1 000 mm w Sudetach i Beskidach Morawskich.

    Obszar Czech należy do zlewiska trzech mórz: poprzez Łabę (370 km na terytorium kraju) oraz jej gł. dopływ Wełtawę (433 km) do zlewiska Morza Północnego, poprzez Odrę (ok. 135 km na terytorium Czech) do zlewiska Morza Bałtyckiego oraz poprzez Morawę (246 km) do zlewiska Morza Czarnego. Łączna dł. cieków wodnych wynosi 16 888 km, z czego 5722 km stanowią rzeki uregulowane. Naturalnych zbiorników wodnych jest mało i są one niewielkie (największe to Jezioro Czarne położone w Szumawie na wys. 1008 m n.p.m.), większe znaczenie mają natomiast zbiorniki sztuczne, których największe jest Jezioro Lipieńskie (46 km2) na Wettawie. Alpejskim ruchom górotwórczym towarzyszyła działalność wulkaniczna, a na pn. zach. wzdłuż uskoków biegnących na przedpolu Rudaw występują liczne źródła cieplicowe (Karłowe Wary, Mariańskie Łaźnie, Cieplice) oraz wody mineralne i radioaktywne.

    Przeważającą część kraju zajmują gleby brunatne i brunatnoziemne. Na utworach piaszczystych i pod roślinnością górskich lasów iglastych rozwinęły się gleby bielicowe. Mniejsze obszary zajmują płaty gleb czarnoziemnych, rędzin, a w dolinach rzek - mad. Wyższe partie gór pokrywają płytkie gleby szkieletowe.

    Obszar Czech leży w strefie lasów mieszanych Europy Środkowej. Łączna pow. lasów wynosi ponad 25 700 km2, czyli ok. 33% pow. kraju. W strukturze gatunkowej drzewostanu dominują lasy iglaste (77,6%) z świerkiem, sosną, jodłą. Pozostałe 22,4% przypada na lasy liściaste, w których rosną: dęby, buki, klony, graby, lipy. Na pd.-wsch. kraju pojawia się roślinność stepowa. Świat zwierzęcy reprezentują gatunki leśne: sarny, jelenie, dziki, lisy, borsuki, wilki, liczne gatunki ptactwa leśnego oraz przedstawiciele gadów i płazów. Ochroną objęty jest obszar 71 91,8 tyś. ha, w tym 3 parki narodowe o łącznej pow. 110,3 tyś. ha. Największy z nich - Szumawa, obejmuje pow. 68,3 tyś. ha, a powstał dopiero w 1991.

    Zaludnienie Czech w okresie powojennym wzrastało bardzo powoli do roku 1 998, nie odzyskując stanu przedwojennego. O ile według spisu z 1930 liczba mieszkańców Czech wynosiła 1 O 674 tyś. osób, to w 1998 osiągnęła ona wielkość 10 284 tyś. Złożyły się na to gł. dwa czynniki: słabnące tempo przyrostu naturalnego, notujące od 1994 wartości ujemne, oraz wysiedlenie w latach 1946-1 947 ok. 2 min osób narodowości niemieckiej. Przyczyniło się to do ujednolicenia struktury etniczno-narodowo-ściowej, w której 94% stanowią Czesi, a jedyną liczniejszą mniejszością są Słowacy (3,1%).

    Tempo przyrostu naturalnego, słabnące od lat powojennych, od 1994 wykazuje wartości ujemne (-2,1 %o w 1999), co wraz z postępującym podnoszeniem standardów socjalnych i rozwojem opieki medycznej wpływa na wydłużanie się przeciętnego trwania życia, dochodzącego do 73,9 lat (77,3 lata - kobiety i 70,4 lat -mężczyźni). W połączeniu ze słabnącym przyrostem naturalnym powoduje to stopniowe starzenie się demograficzne społeczeństwa. W 1 999 było jedynie 1 6,9% dzieci w wieku do 15 lat, podczas gdy udział ludzi starszych -powyżej 64 lat - wynosił 1 3,8%.   

    Czechy mają długie tradycje osadnictwa miejskiego, a stosunkowo wcześnie zapoczątkowany proces uprzemysłowienia kraju przyspieszył proces przemieszczeń ludności ze wsi do miast oraz rozwoju nowych miast. W 505 ośrodkach miejskich mieszka prawie 7 min obywateli, co daje wskaźnik urbanizacji 65,4%. Charakterystyczną cechą jest stosunkowo duży udział ośrodków małych i średnich. Jedynie 5 miast przekracza w zaludnieniu 100 tyś. mieszkańców. Największym ośrodkiem pozostaje stolica kraju - Praga (1 050 tyś. mieszk.). Kolejne miejsca zajmują: Brno (386 tyś.), Ostrawa (323 tyś.), Pilzno (169 tyś.) i Ołomuniec (104 tyś.).

    Czechy posiadają także dobrze rozwinięte szkolnictwo podstawowe i średnie, zapewniające minimum wykształcenia. Jednakże szczególnie duży wzrost (o 47,4%) nastąpił w przypadku liczby młodzieży studiującej, z 118 tyś. studentów w 1 990 do 1 74 tyś. w 1998. Największym ośrodkiem akademickim kraju jest Praga, gdzie znajduje się 7 z 23 krajowych uniwersytetów i studiuje ok. 42,1 % ogółu studentów.

    Powojenną gospodarkę czeską wyróżniało spośród państw Europy Środkowej stosunkowo dobrze rozwinięte rolnictwo oraz przemysł, czemu towarzyszył wyższy poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego. Dało się to zauważyć na początku lat 90., kiedy pomimo kryzysu ekonomicznego w całym regionie, w Czechach stosunkowo szybko udało się ustabilizować gospodarkę. Kryzys przyszedł natomiast w 2. pół. lat 90., a pogłębiło go jeszcze załamanie gospodarcze w Rosji i ogólna niepewność wobec inwestowania w tym regionie. W 1998 wartość PKB obniżyła się więc o 2,8%, sięgając 56,4 m l d USD. Stosunkowo wysoka była wartość PN B przypadająca na l mieszkańca, wynosząca 5040 USD. Najważniejsze znaczenie dla gospodarki ma sektor usług, który partycypuje w 51,6% wytworzonego PKB zatrudniając 51% ogółu pracujących. Na kolejnym miejscu znalazł się przemysł, który wytwarza 43,7% PKB, a zatrudnia 42% pracujących. Mniej ważne jest rolnictwo, wytwarzające jedynie 4,7% PKB i zatrudniające 7% pracujących.

    Obszar użytków rolnych zajmuje 4284 tyś. ha (53% pow. kraju), z czego 72,4% stanowią grunty orne, 22,1 % łąki i pastwiska, a 5,5% sady i uprawy trwałe. Największe znaczenie ma uprawa zbóż, które zajmują 54,2% areału gruntów ornych. Gł. zbożami uprawianymi w Czechach są pszenica i jęczmień zajmujące łącznie 89% areału upraw zbożowych. Mniejsze znaczenie mają natomiast uprawy żyta, owsa i kukurydzy. Średnie zbiory zbóż w latach l 994-1998 wynosiły 6734,9 tyś. t, z czego 55,7% przypadało na pszenicę, a 33,8% na jęczmień. Z roślin przemysłowych największe znaczenie mają: buraki cukrowe (3693,7 tyś. t), rzepak (575 tyś. t), słonecznik (32 tyś. t ziarna) i mak (1 6,3 tyś. t). W produkcji owocowej najważniejsze są zbiory jabłek (283,1 tyś. t-1 998), gruszek (24,6 tyś. t) i śliw (1 8,6 tyś. t). Istotne są również zbiory winogron wynoszące 55 tyś. t (1998). Czechy mają także dobrze rozwinięte intensywne warzywnictwo koncentrujące się gł. w sąsiedztwie Pragi oraz innych większych miast. Spośród warzyw największe znaczenie miały zbiory: kapusty (136,6 tyś. t), cebuli (88,2 tyś. t), marchwi (76,4 tyś. l), ogórków (48,6 tyś. t), kalafiorów (35,3 tyś. t) i pomidorów (30 tyś. t).

    W hodowli nastąpił znaczny spadek wielkości pogłowia, szczególnie w przypadku bydła, którego liczebność w latach 1990-1998 zmniejszyła się o 50,7% (cło 1657 tyś. szt.). Pogłowie owiec zmalało w tym samym okresie o 80% (do 86 tyś. szt.), a trzody chlewnej jedynie o 1 2,4% (do 4001 tyś. szt.). Połowy ryb słodkowodnych z rzek, a przede wszystkim stawów rybnych wynosiły w 1 998 blisko 21,2 tyś. t, z czego 84,8% stanowiły karpie. Z obszarów leśnych pozyskano w 1998 blisko 14 min m' drewna, w tym 12,3 min m1 z drzew iglastych. Zalesieniu poddano natomiast obszar 24 257 ha.

    Gł. surowcami mineralnymi są złoża węgla brunatnego wydobywane u podnóża Rudaw w zagłębiach Mosteckim i Sokołowskim (51,7 tyś. i - 1998). Węgiel kamienny wydobywa się w Zagłębiu Oslrawsko-Karwińskim (l 6,1 tyś. t). Poza tym eksploatuje się również: grafit, kaolin, uran, rudy wolframu, cynkowo-ołowiowe oraz cynę.

    Produkcja energii elektrycznej wynosiła w 1998 ponad 65,1 mld kWh. W większości pochodziła ona z elektrowni cieplnych opalanych węglem brunatnym (76,9%). Stosunkowo wysoki jest również udział elektrowni atomowych wynoszący 20,2% produkcji energii. Ich udział jeszcze wzrośnie dzięki uruchomieniu elektrowni atomowej w Temelinie, ok. 28 km na pn. zach od Czeskich Budziejowic, którą zaczęto napełniać paliwem w lipcu 2000 pomimo ostrych sprzeciwów ekologów oraz rządu i społeczeństwa Austrii, obawiających się bliskiego sąsiedztwa elektrowni.

    Przemysł przetwórczy ma w Czechach długie tradycje, gdyż rozwijał się dynamicznie od 2. pół. XIX w. Hutnictwo żelaza bazujące na importowanym z Ukrainy surowcu rozwinęło się w sąsiedztwie złóż węgla kamiennego - huty w Ostrawie i Trzyńcu oraz w Kladnie koło Pragi. Produkcja surówki żelaza wynosiła w 1998 ponad 5 min I. Przemysł maszynowy i elektromaszynowy koncentruje się gł. w dużych ośrodkach miejskich: Pradze, Ostrawie, Brnie. Długie tradycje ma również przemysł motoryzacyjny zlokalizowany w: Mlada Boleslav, Koprivnicach, Pradze, Jabloncu. Największą i najbardziej znaną fabrykę samochodów osobowych marki Skoda przejął niemiecki potentat na rynku motoryzacyjnym - Volkswagen Group, natomiast w zakłady Avia, produkujące samochody dostawcze i małe ciężarówki, zainwestował koreański koncern Daewoo. Czechy miały również dobrze rozwiniętą produkcję motocykli i skuterów (zakłady w Strakonicach i Czeskich Budziejowicach), jednakże ich produkcja w latach 90. drastycznie spadła z 37,3 tyś. szt. (1991) do 5096 szt. (1998). Długie tradycje ma również przemysł włókienniczy. Zakłady bawełniane zlokalizowane są w Na-chodzie i Hradec Kralove, przemysł wełniany koncentruje się w Brnie i Libercu, a lniany przede wszystkim w pn. Czechach (Hradec Kralove, Trut-nov). Dobrze rozwinięty jest również przemysł spożywczy: młynarski, mięsny, przetwórstwa owocowo-warzywnego, cukierniczy, tytoniowy i piwowarski. Największe tradycje ma piwo-warstwo. Browary o światowej sławie znajdują się w Pilźnie i Czeskich Budziejowicach, a produkcja piwa w 1998 wynosiła 18,3 min hl.

    W wymianie towarowej z zagranicą Czechy notują w latach 90. ujemny bilans, który po części można tłumaczyć zwiększonym importem maszyn i urządzeń oraz dóbr inwestycyjnych. Wartość importu wynosiła w 1998 ponad 28,8 mld USD, agł. partnerem handlowym kraju są Niemcy (34,5% ogólnej wartości importu) oraz Słowacja (7,2%), Austria (5,8%) i Rosja (5,5%). Wielkość eksportu sięgnęła w tym samym roku 26,4 mld USD, a gł. odbiorcami czeskich towarów były: Niemcy (38,5% ogólnej wartości eksportu), Słowacja (10,6%), Austria (6,3%) i Wielka Brytania (3,4%).

    W strukturze towarowej eksportu dominują produkty przemysłu przetwórczego (samochody, silniki elektryczne, tkaniny, produkty chemiczne) oraz produkty rolno-spożywcze, przede wszystkim piwo. Importuje się natomiast urządzenia elektroniczne i sprzęt telekomunikacyjny, samochody i sprzęt gospodarstwa domowego, a z surowców gł. ropę naftową, gaz oraz rudy żelaza.

    Czechy mają najgęstszą w Europie sieć linii kolejowych (1 1,9 km na l00 km-'). Łączna ich dł. wynosi 9430 km, z czego jedynie 31,6% jest zelektryfikowane. Sieć dróg kołowych ma łączną dł. 55 393 km, z czego 498 km stanowią autostrady. W latach 90. nastąpił dynamiczny przyrost liczby nowych samochodów. W latach 1990-98 liczba zarejestrowanych samochodów osobowych wzrosła z 2,4 do 3,7 min szt. Poza tym Czechy posiadają 303 km śródlądowych dróg wodnych (Eaba, Wełtawą i Odra) pozwalający im utrzymywać kontakt z portami w Szczecinie oraz Hamburgu. W transporcie lotniczym najważniejszy jest port lotniczy w Pradze, a pomniejszą rolę odgrywają lotniska w Ostrawie, Brnie i Karłowych Warach. W ogólnej liczbie przewozów pasażerskich wynoszącej 2,1 min osób, jedynie49 tyś. przewieziono na liniach krajowych.

    Głównymi ośrodkami ruchu turystycznego w Czechach są duże miasta: Praga, Brno, Ołomuniec, Pilzno, Czeskie Budziejowice i Karłowe Wary.

    Praga - stolica państwa, położona w jego centralnej części, nad Wełtawą, od początków swoich dziejów pełni rolę najważniejszego ośrodka kraju. Zalążkiem miasta były prastare grody pierwszych władców Czech: Hrad i Wy-szehrad, u podnóża którego powstało miasto Praga (Stare Miesto). W XIII w. na pd. od zamku praskiego powstaje nowe osiedle (Mała Strana), a w XIV w. założona zostaje osada Hradczany. Szczególny rozwój miasta przypada na okres panowania Karola IV (tzw. złoty okres w dziejach Pragi), który poszerza ją o Nowe Miasto, funduje pierwszy w Europie Środkowej uniwersytet (1348) oraz rozbudowuje zespół zamkowy na Hradczanach. Wśród licznie zgromadzonych zabytków, dzięki którym Praga zyskała określenia: "Złota Praga", "Miasto o Stu Wieżach" szczególnym zainteresowaniem turystów cieszy się kompleks zabudowań wzgórza zamkowego na Hradczanach z Zamkiem Królewskim z XVIII w. (na miejscu dawnych z IX , XII, XIV i XVI w.), gotycka katedra Św. Wita (XIV w., rozbudowana w XIX w.), romański kościół Św. Jerzego z X, XII w., zabudowa Złotej Uliczki (miniaturowe domki z XIV w.), renesansowe pałace: Belweder, Schwarzenbergów z XV w., barokowe: Cerninów z XVI w., Śternbergów z XVIII w., barokowy kościół Loreto (wybudowany na wzór kościoła Santa Casa we Włoszech) i in. Równie atrakcyjne obiekty znajdują się w dzielnicach: Mała Strana (barokowy kościół Św. Mikołaja z XVIII w., barokowy zespół klasztorny na Strahowie ze słynną biblioteką, pałac Wallensteinów z XVII w., liczne pałace szlacheckie, kamienice mieszczańskie oraz ogrody), Stare Miasto (gotycka wieża ratuszowa ze słynnym zegarem kurantowym, zwanym Orlojem, gotycki kościół Panny Marii z XIV-XVI w., barokowy kościół staromiejski z XVIII w., Karolinum - najstarszy gmach uniwersytecki z XIV, XVIII w., Klementinum - gmach dawnego kolegium jezuickiego z XVII w., kaplica Betlejemska z XVI w., gdzie głosił kazania Jan Hus), Josefov (stara dzielnica żydowska z dobrze zachowanymi synagogami z XIII, XV, XVI, XVIII w. i starym cmentarzem z XV w.), Nowe Miasto (gotycki ratusz XIV-XVI w.), Wyszehrad (ruiny zamku Przemyślidów z XI w. z zachowaną rotundą z IX w.). Centralnym punktem miasta jest obecnie Plac Wacława, gdzie oprócz Muzeum Narodowego i Teatru Narodowego znajdują się hotele, restauracje, lokale rozrywkowe itp. W mieście na uwagę zasługują także liczne obiekty muzealne, kulturalne (opera, teatry, filharmonia) oraz słynne piwiarnie, z których najbardziej znaną jest U Kalicha - rozsławiona w powieści J. Haska Przygody dobrego wojaka Szwejka.

    Brno to stolica Moraw, a zarazem drugi po Pradze ośrodek gospodarczy kraju. Początki miasta przypadają na okres Państwa Wielkomo-rawskiego, w średniowieczu było ważnym ośrodkiem handlowym na szlaku z Włoch do Krakowa, aod XVIII w. centrum przemysłu włókienniczego monarchii habsburskiej. Turystów, obok wielu zabytków (m.in.: twierdza barokowa na wzgórzu Śpilberk, barokowa katedra Św. Piotra i Pawła z XII-XIV w. na wzgórzu Petrov, liczne kościoły z różnych epok w centrum miasta, kamienice mieszczańskie) przyciągają tutaj słynne imprezy targowe oraz festiwale. Atrakcją okolic Brna są m.in.: udostępniona dla turystów jaskinia Macocha w pobliżu Blanska (system korytarzy, przez które przepływa rzeka Punkva) oraz miejsce bitwy 3 cesarzy wygranej przez Napoleona w Sławkowie (dawne Austerlitz).

    Położone w pn. części Moraw, nad rzeką Morawą średniowiecznym miasto Ołomuniec posiada liczne zabytki tworzące rezerwat urbanistyczny - ok. 78 obiektów, z których najsłynniejsze to: katedra Św. Wacława (XII-XIII w., XIX w.) z pozostałościami Pałacu Przemyślidów z XII w., ratusz miejski z zegarem kurantowym (XIV-XVI w.), kościół Św. Maurycego z największymi na Morawach organami (2311 piszczałek), kolegium jezuickie (obecnie Uniwersytet), Pałac Arcybiskupi z XVII w.

    Karłowe Wary to jedno z najstarszych czeskich uzdrowisk, założone w XIV w., w okresie monarchii habsburskiej najsłynniejsze uzdrowisko w tej części Europy, posiadające cieplice alkaliczno-słoneotemp. od 41 do 72°C (najsłynniejsze źródło - Vridlo). W zabudowie miasta dominują obiekty uzdrowiskowe z XIX w. w stylu historycznym, empire i secesji, hotele (Imperiał, Grand Pupp i in.) oraz parki. Z innych uzdrowisk czeskich należy wymienić: Mariańskie Łaźnie (założone w XIX w.) oraz Franciszkowe Łaźnie (uzdrowisko z XVIII w., o przepięknej zabudowie dzielnicy uzdrowiskowej w stylu empire; szczawy alkaliczno-słone), Jachymów (cieplice radoczynne), Cieplice (uzdrowisko z XVIII w. z zabytkową zabudową; cieplice alkaliczne).

    Pilzno, położone na dawnym szlaku handlowym z Pragi do Niemiec, sławę zawdzięcza przede wszystkim słynnym na całym świecie zakładom piwowarskim Pilsner Prazdroj (1842). Wśród zabytków na uwagę zasługują tam m.in.: gotycki kościół z XIV w., renesansowy ratusz z XVI w., bogato dekorowane kamienice mieszczańskie z różnych epok.

    Znanym ośrodkiem piwowarskim są także Czeskie Budziejowice położone nad Wełtawą. W objętym ochroną rezerwatową historycznym śródmieściu atrakcję stanowią: barokowy ratusz, renesansowe kamienice z podcieniami, renesansowa Czarna Wieża z XVI w., kramy oraz piwiarnie (najstarsza z XVI w.). W mieście produkowane jest słynne piwo Budvar.

    Obok miast ruch turystyczny koncentruje się w atrakcyjnych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym górskich częściach kraju (gł. w Sudetach, Rudawach, Szumawie oraz Beskidach Śląsko-Morawskich). Powstało tam wiele kurortów i stacji narciarskich, z których najsłynniejsze w Sudetach to: Szpindlerowy Młyn, Pec pod Śnieżką, Bedfichov, Jesenfk, Karlova Studanka, Hejnice, w Rudawach - Bozi Dar, Dubi Cinovec, na Szumawie - Żelezna Ruda, Śpićak, a w Beskidach - Frenśtat pod Radhośtem, Rożnov pod Radhośtem (m.in. najstarszy w Czechach skansen etnograficzny chroniący typowe budownictwo ludności wołoskiej). Szczególną atrakcję przyrodniczą stanowią przełom taby przez tzw. Czeską Szwajcarię (bogate formy skalne wypreparowane w piaskowcach: skalne zamki, kaniony, wodospady) oraz tzw. Czeski Raj w okolicach Jićfna (duże skupisko piaskowców przybierających formę "skamieniałego miasta").

    Czechy odwiedza ok. 16,3 min turystów (1998), wśród których dominują goście z Niemiec (55%), Austrii (10%), Węgier, Polski i Francji. Najważniejsze formy ruchu turystycznego to: turystyka poznawcza, uzdrowiskowa oraz górska. Ważną rolę odgrywa obecnie także turystyka biznesowa (gł. ośrodki: Praga, Brno). Czechy mają dodatni bilans turystyczny. W 1998 wpływy z turystyki zagranicznej wynosiły 3,5 mld USD.

    W starożytności obecne Czechy były zamieszkane przez plemiona celtyckich Bojów, przybyłych na te tereny ok. IV w. p.n.e. W l w. p.n.e. zostały opanowane przez germańskich Markomanów, a w V w. n.e. rozpoczął się napływ na te obszary plemion zachodniosłowiań-skich. W 1. pot. VII w. podlegały zwierzchności państwa Samona. Wśród plemion zamieszkujących Kotlinę Czeską najsilniejszą pozycję zajmowali Czesi, na czele których od VIII w. stała dynastia Przemyślidów. WIX w. Czechy znalazły się w zależności od Państwa Wielkomoraw-skiego, po upadku którego prascy Przemyślidzi narzucili zwierzchnictwo pozostałym plemionom, tworząc wczesnofeudalny organizm państwowy. W 929 Czechy popadły w lenną zależność od Rzeszy i zmuszone były do płacenia trybutu. Przyjazne początkowo stosunki łączące Czechy z Polską uległy pogorszeniu na skutek rywalizacji obu krajów, a także prowadzenia przez Przemyślidów procesarskiej polityki. Rozbicie dzielnicowe Czech (po 1 055) osłabiło państwo wewnętrznie i ułatwiło cesarstwu częste interwencje pod pretekstem rozstrzygania sporów o tron. Udzielenie w 1114 władcom czeskim tytułu wielkich cześników cesarstwa i zaliczenie ich w 1 21 2 do grupy elektorów cesarskich wciągnęło kraj jeszcze mocniej w orbitę niemieckich interesów. Wykorzystując toczącą się w Niemczech walkę Welfów z Hohenstau-fami o tron, władcy Czech uzyskali w 1198 dziedziczną koronę królewską, a upadek władzy cesarskiej i okres tzw. wielkiego bezkrólewia (1250-1273) umożliwił ich usamodzielnienie się; Czechy wysunęły się na czoło księstw Rzeszy. Wacław II opanował większą część Polski, koronując się w 1300 na jej króla. Praw do korony polskiej zrzekł się na zjeździe w Wyszehra-dzie w 1 335 Jan Luksemburski, zasiadający na tronie czeskim po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów, zatrzymując jednak Śląsk.

    Za panowania Karola IV (1346-1378), będącego zarazem cesarzem, nastąpił rozkwit gospodarczy i kulturalny Czech (m.in. w 1348 założono w Pradze uniwersytet, będący pierwszą tego typu placówką w Europie Środkowej), w l 344 ustanowiona została metropolia praska. Zaostrzające się konflikty społeczne, a także narodowościowe, przyczyniły się do wzrostu popularności ideologii głoszonej przez czeskiego reformatora Jana Husa i doprowadziły do wybuchu wojen husyckich 1419-1434. Po śmierci króla czeskiego Jerzego z Podiebradów w 1471 szlachta czeska ofiarowała koronę Władysławowi II jagiellończykowi, w 1526 zaś - na mocy układu wiedeńskiego z 1515 - na tronie czeskim zasiedli Habsburgowie, których niemiecka gałąź panowała następnie w Czechach aż do 1 918; ich rządy charakteryzowały się ograniczaniem przywilejów szlacheckich, swobód religijnych oraz odrębności państwowej, doprowadzając 161 8 do konfliktu z czeską reprezentacją stanową, który zapoczątkował wojnę trzydziestoletnią 1 61 8-1 648. Wojna ta spowodowała ogromne zniszczenia kraju, a także umożliwiła Habsburgom zniesienie resztek samodzielności ziem wchodzących w skład Korony czeskiej, która stała się jedną z prowincji austriackich. Dalszą ruinę gospodarki kraju przyniosły: austriacka wojna sukcesyjna 1 740-1 748 oraz wojna siedmioletnia 1756-1763, w których wyniku Czechy utraciły na rzecz Prus Śląsk.

    Postępujący od końca XVIII w. rozwój przemysłu przyczynił się do powstania czeskiej burżuazji i inteligencji, tworząc podwaliny pod odrodzenie narodowe Czechów w XIX w. Na Zjeździe Słowiańskim w Pradze w VI 1848 stronnictwo narodowe wysunęło żądania przebudowy monarchii habsburskiej na zasadach równouprawnienia wszystkich wchodzących w jej skład narodów; żądania te uległy dalszemu nasileniu w latach 60. XIX w. Dualistyczne rozwiązanie wprowadzone w 1 867 nie przyniosło jednak Czechom spodziewanej autonomii, doprowadzając w końcu XIX w. do rozłamu w stronnictwie narodowym, które podzieliło się na skłaniających się ku idei panslawizmu staroczechów oraz coraz silniej przeciwstawiających się im młodoczechów, domagających się zwiększenia praw narodu czeskiego i przekształcenia Austro-Węgier wtrialistyczną monarchię austro-węgiersko-czeską.

    Podczas l wojny światowej liberałowie czescy opowiedzieli się po stronie Ententy. W 191 6 powstała w Paryżu Czechosłowacka Rada Narodowa, na czele z Tomaśem C. Masarykiem, uznana przez państwa Ententy za oficjalną reprezentację Czechów i Słowaków. Na mocy umowy pittsburskiej 1918 Czesi i Słowacy ustalili zasady utworzenie wspólnego niepodległego państwa - Czechosłowacji, której powstanie proklamowano 28 X 191 8. Do podstawowych problemów wewnętrznych międzywojennej Czechosłowacji należały sprawy narodowościowe. Na mocy układu monachijskiego 1938 Niemcy zajęły Sudety i pn. Morawy, włączając je do III Rzeszy. W III 1939 sejm słowacki proklamował z inspiracji niemieckich faszystów powstanie niepodległego Państwa Słowackiego, wojska niemieckie zaś wkroczyły na ziemie czeskie, na których utworzyły Protektorat Czech i Moraw. Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej w 1945 przywrócono Czechosłowacji granice sprzed 1938.

    W 1946 władzę przejęli komuniści odsuwając od rządów polityków opowiadających się za demokracją parlamentarną. W 1960 zmieniono nazwę kraju na Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (CSRS). Narastające na początku lat 60. trudności gospodarcze doprowadziły do wzrostu radykalnych nastrojów społecznych. Próba zreformowania komunizmu w 1968 (tzw. praska wiosna) zakończyła się interwencją wojsk Układu Warszawskiego. Nasilające się od końca lat 70. żądania demokratyzacji życia doprowadziły w 1 989 do upadku rządów Komunistycznej Partii Czechosłowacji (tzw. aksamitna rewolucja). W l 992 Czesi i Słowacy zdecydowali o utworzeniu od 1993 odrębnych państw. Pierwszym prezydentem Republiki Czeskiej został w 1993 Vaclav Havel (1998 reelekcja). Po utworzeniu samodzielnego państwa Czesi rozpoczęli starania o przyjęcie do Unii Europejskiej, występując formalnie o członkostwo w l 1996. W początku 1994 Czechy podpisały porozumienie z mocarstwami zach., tzw. Partnerstwo dla Pokoju, będące pierwszym krokiem na drodze wejścia do NATO (starania o uzyskanie członkostwa w Pakcie Północnoatlantyckim zostały uwieńczone sukcesem 1999).

    Czechy są republiką, na czele której stoi prezydent (od 1993 Vaclav Havel), wybierany na 5-letnią kadencję przez parlament. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament: Izba Poselska, licząca 200 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na 4 lata, oraz Senat, liczący 81 członków, wybieranych na 6 lat (przy odnawialności 1/3 składu co 2 lata). Władza wykonawcza spoczywa w rękach rządu na czele z premierem (od 1998 Miloś Zeman).

Źródło:  "Popularna Encyklopedia Powszechna-Europa t. II"