:: Litwa ::

 

Republika Litewska, położona w pn.-wsch. Europie nad wsch. Bałtykiem, ma 65 301 km2 pow. i jest największą wśród 3 tzw. republik bałtyckich. Biorąc pod uwagę geologię głębokiego podłoża terytorium Litwy, znajduje się ona w obrębie obniżenia perybałtyckiego, wyniesienia mazursko-pomorskiego i siodła łotewskiego. Wchodzą one w skład platformy wschodnio­europejskiej, którą budują prekambryjskie skaty krystaliczne i metamorficzne, przykryte młodszymi osadami. Decydujący wpływ na rzeźbę i ukształtowanie pow. kraju miały zlodowacenia plejstoceńskie, które objęty jego terytorium.

W rzeźbie tego obszaru dominują tereny równinne i faliste pn.-zach. części Niżu ; Wschodnioeuropejskiego. Urozmaiceniem krajo-1 brązu są pagórkowate wyżyny morenowe, takie l jak Wysoczyzna Żmudzka w zach. części kraju z najwyższym wzniesieniem 234 m n.p.m. czy pas wzniesień morenowych Pojezierza Litewskiego. W jego wsch. części, w okolicy Miednik, w granice Litwy wchodzi zach. część Wału Oszmiańskiego i tu znajduje się najwyższe wzniesienie kraju- Juoza Pine (Józefowa Góra, 294 m n.p.m.).

Obszar kraju leży w strefie klimatu umiar­kowanego przejściowego z wyraźnie zaznaczo­nymi cechami morskimi w części zach. i kon­tynentalnymi we wsch. Średnie temp. stycznia wahają się od -3 nad morzem do -8°C na pn. wsch. Średnie temp. lipca rosną ku wsch. od 16°C w pasie nadmorskim do ok. 18°C w okolicach Wilna. Wielkość opadów waha się między 550 a 650 mm, a jedynie na obszarze Wysoczyzny Żmudzkiej może dochodzić do 700-850 mm.

Litwa posiada gęstą sieć rzek. Ok. 3/4 pow. kraju wchodzi w obręb dorzecza Niemna - naj­dłuższej rzeki kraju (937 km - 475 km na teryto­rium Litwy). Jego największy dopływ to Wilia (510 km - 240 km w granicach kraju). Z pozo­stałych większych rzek wymienić należy jeszcze Szeszupę o dl. 299 km (211 km na terytorium Litwy) i Windawę o dł. 346 km (161 km na tery­torium Litwy). Litwa posiada także wiele jezior, gł. polodowcowych, skupionych w obrębie Pojezierza Litewskiego; 2830 ma pow. przekra­czającą 0,5 ha, zajmują one łącznie 880 km2. Największe to: Dryświaty - 4479 ha, Dzisna -2439 ha i Duś - 2334 ha.

W pokrywie glebowej dominują gleby bielico-ziemne rozwinięte na utworach polodowco­wych, w tym zwt. bielicowe, bielicowo-darniowe i bielicowo-bagienne. Płaty urodzajniejszych czarnych ziem pobagiennych pojawiają się jedynie na pn., w okolicach Szawli i Birź. Znacz­ny odsetek pow. zajmują torfowiska i bagna.

Świat roślinny reprezentują gatunki charak­terystyczne dla strefy lasów mieszanych. W strukturze gatunkowej dominują sosny (37%), brzozy (23%), świerki (19%) i olchy (13%). Lasy zajmują ok. 1700 tyś. ha (28% pow. kraju). Naj­większe kompleksy leśne to: Puszcza Kozłorudz-ka (520 km2) na pd. od Kowna i Jurbarska (440 km2) na pn. od dolnego biegu Niemna. Faunę reprezentują gatunki typowe dla strefy lasów mieszanych i tajgi, takie jak: żubry, jelenie, łosie, wilki, dziki. Bogaty jest świat ptaków i ryb. Ochro­ną objęto 767,4 tyś. ha, co stanowi 11,7% pow. kraju. W ramach tego utworzono 5 parków na­rodowych o łącznej pow. 1 52,3 tyś. ha, wśród których największy jest Dzukijski (55,9 tyś. ha). Pozostały obszar chroniony stanowią rezerwaty i parki regionalne.

Na początku 1999 Litwę zamieszkiwało 3585 tyś. mieszkańców, czyli o 1,25% mniej, niż w 1992, i o ok. 21,8% więcej niż w 1939, kiedy to populacja Litwy wynosiła 3037,1 tyś. miesz­kańców. Tak niewielki wzrost liczby ludności w ostatnich 60 latach jest wynikiem strat wojennych (zwł. wśród społeczności żydowskiej), emigracji Polaków z regionu Wileńszczyzny oraz prze­siedleń i represji w okresie stalinowskim. Po II wojnie światowej do pół. lat 60. przyrost na­turalny kształtował się w granicach 10-14%o i obniżał się w kolejnych latach osiągając warto­ści ujemne na początku lat 90. (obecnie -0,7%o).

Na zmniejszanie się liczby mieszkańców Litwy w latach 90. duży wpływ wywarty także procesy migracyjne po rozpadzie ZSRR, przede wszystkim odpływ ludności rosyjskiej. W latach 1990-1996 Litwa notowała ujemne saldo migra­cji zagranicznych. Największe wartości osiąg­nęło ono w latach 1992-1993 (odpowiednio:

22 tyś. i 13 tyś. osób). Od roku 1997 saldo migracji jest ponownie dodatnie, a stało się to za sprawą zahamowania odpływu Rosjan i wzro­ście napływu Litwinów. W okresie powojennym gł. strumień migracji wewnętrznych odbywał się ze wsi do miast, osoby napływające do republiki też kierowały się do miast, w których intensyw­nie rozwijano przemysł. Doprowadziło to do wyraźnej zmiany w rozmieszczeniu ludności. O ile w 1939 jedynie 22,9% mieszkańców Litwy skupionych było w miastach, to w roku 1999 odsetek ten wzrósł do 68,2%. Najważniejszymi ośrodkami miejskimi są: Wilno (578 tyś. mieszk.), Kowno (414 tyś.) i Kłajpeda (202 tyś.).

Udział Litwinów w strukturze narodowo­ściowej jest najwyższy spośród 3 republik bał­tyckich. Stanowią oni aż 81,4% populacji, pod­czas gdy udział Rosjan wynosi 8,3%, Polaków - 6,9%, Białorusinów -1,5% a Ukraińców -1 %. W latach 90. coraz widoczniejszy jest proces starzenia się społeczeństwa w wyniku spadku stopy urodzeń oraz wzrostu średniej dł. życia (69,4 lat; kobiety - 75,2, mężczyźni - 63,6). Odsetek dzieci i młodzieży w wieku do 14 lat wynosi jedynie 20%, podczas gdy udział osób w wieku powyżej 64 lat wzrósł do 13,2%.

Litwa posiada stosunkowo dobrze rozwi­nięte szkolnictwo, w tym 6 uniwersytetów i 9 innych szkół wyższych, na których w roku aka­demickim 1997/98 kształciło się ok. 5'8 tyś. stu­dentów. Równie korzystnie przedstawiają się wskaźniki poziomu opieki medycznej. Liczba osób przypadająca na 1 łóżko szpitalne i 1 leka­rza wynosi odpowiednio: 92 i 252.

Podobnie jak pozostałe kraje bałtyckie, Litwa w ramach byłego ZSRR była republiką relatywnie lepiej rozwiniętą gospodarczo. Jed­nakże uzyskanie niepodległości na początku lat 90. i związany z tym proces transformacji gospo­darczej doprowadził do kilkuletniego kryzysu. Najlepszym tego wyrazem jest realny spadek PKB w latach 1991-1994, który wynosił średnio­rocznie -13,25%. Dopiero w 1995 udało się odzyskać równowagę ekonomiczną, odnotowu­jąc jednocześnie po raz pierwszy wzrost PKB (o 3,3%). Kolejne lata przyniosły dalszy wzrost PKB, o 4,7% w 1996 i 5,7% w 1997 oraz 5,1 % w 1998, osiągając wielkość 10,7 mld USD. W strukturze wytworzenia PKB dominowały usługi (57,7%), następnie - przemysł (32,1%) i rolnic­two (10,2%). W strukturze zatrudnienia widocz­na jest równowaga między sektorem usług (44% ogółu zatrudnionych) i przemysłu (42%), przy stosunkowo wysokim udziale zatrudnionych w rolnictwie (14%). Wielkość PKB/1 mieszk. wy­nosiła 2440 USD (1998).

Rolnictwo litewskie odgrywa ważną rolę w gospodarce kraju, a jednocześnie boryka się z problemami restrukturyzacji i reprywatyzacji ziemi. W dekadzie lat 1987-1997 sektor rolny przeszedł ogromną transformację, jego udział w tworzeniu PKB obniżył się z ok. 30 do 10%. Produkcja zwierzęca, stanowiąca ok. 2/3 łącznej wartości produkcji rolnej, spadła do poziomu 41% wielkości z 1987. Liczebność pogłowia bydła i trzody chlewnej spadła o ponad połowę. Proces prywatyzacji i reprywatyzacji ziemi roz­począł się w 1989, jeszcze przed uzyskaniem niepodległości, na mocy Prawa o Gospodar­stwach Chłopskich. Pozwalało ono mieszkań­com wsi uzyskać prawo do prowadzenia gospo­darstw o wielkości do 50 ha. Korzystając z tego prawa, w latach 1989-1991 powstało 5200 gos­podarstw chłopskich o przeciętnej wielkości 14,1 ha, które użytkowały łącznie ok. 2,8% ogólnej pow. gruntów rolnych. We wrześniu 1991 wprowadzono nową ustawę o prywaty­zacji i reprywatyzacji ziemi, na mocy której przeorganizowano istniejące 834 spółdzielcze i 275 państwowych gospodarstw na tzw. przed­siębiorstwa rolne. Według nowego prawa nie mogły one posiadać ziemi uprawnej, a jedynie dzierżawić ją lub wypożyczać od państwa albo osób fizycznych, często również udziałowców takiego przedsiębiorstwa. Liczba tych przedsię­biorstw, w 1992 wynosząca 4279, spadła w 1997 do 1660. Użytkowały one 18,1 % terenów rolnych i wytwarzały ok. 25% ogólnej produkcji rolniczej. W tym samym okresie gwałtownie wzrosła liczba gospodarstw prywatnych z 5,1 do 196 tyś. Ich średnia wielkość wynosiła ok. 7,6 ha, a użytkowały one w 1997 ok. 42,1 % ogó­łu gruntów rolnych i dostarczały razem z dział­kami przydomowymi ok. 75% produkcji rolnej.

Proces restrukturyzacji i reprywatyzacji rolnictwa wywołał również nieznaczny spadek obszaru gruntów uprawnych z 2800 do 2455 tyś. ha (1 991 -1996), gł. za sprawą ograniczenia upraw paszowych, których areał zmniejszył się w tym okresie z 1588 do 1132 tyś. ha. Wiązało się to bezpośrednio ze spadkiem pogłowia bydła (z 2197 do 1054 tyś. szt.) i trzody chlewnej (z 2180 do 1128 tyś. szL). Powierzchnia zajęta pod zboża i najważniejsze rośliny uprawne pozosta­ła bez zmian, a ich zbiory wynosiły (1996): psze­nicy - 936 tyś. t, jęczmienia - 11 77 tyś. t, ziem­niaków-2044 tyś. t i buraków cukrowych-796 tyś. t. Wielkość połowów ryb spadła ze 116 tyś. t (1993) do 49,5 tyś. t (1996), przy czym w ich strukturze dominowały połowy morskie (94%). Pozyskanie drewna wynosiło 5,14 min m3 (1996), z czego ok. 1,2 min m3 stanowiło drew­no opałowe.

Litwa jest uboga w surowce mineralne. Dla potrzeb budownictwa pozyskuje się wa­pienie, dolomity, gips, piasek i żwir oraz glinę. Eksploatuje się również torf, dla celów opa­łowych i na potrzeby rolnictwa, oraz niewiel­kie ilości ropy naftowej na Żmudzi. W strukturze gałęziowej dominuje przemysł spożywczy (29% wartości produkcji przemysłowej w 1995). Ko­lejne miejsce zajmuje przemysł paliwowo-energetyczny (22,4%), który reprezentują: rafineria w Możejkach, elektrownia atomowa Ignalina o mocy 3000 MW, pokrywająca ok. 80-90% krajowych potrzeb, i elektrownia cieplna Elektreny (1800 MW). Przemysł elektromaszynowy i precyzyjny skupiony jest gł. w Wilnie i Kownie a także w Poniewieżu (urządzenia precyzyjne) i Szawlach (telewizory). W jedynym większym porcie kraju - Kłajpedzie, powstał przemysł stoczniowy. Dobrze rozwinięty jest przemysł chemiczny. Zakłady w Kiejdanach i Janowie pro­dukują nawozy sztuczne, w Kownie - włókna sztuczne, celulozę i papier. Przemysł włókien­niczy rozwinął się na bazie miejscowych surow­ców (zakłady Iniarskie w Poniewieżu oraz weł­niane w Kownie), a także importowanej bawełny (Kłajpeda).

Po uzyskaniu niepodległości Litwa inten­sywnie rozwija współpracę handlową z Europą Zachodnią. Mimo to jednak nadal najważniej­szym jej partnerem w wymianie towarowej po­zostaje Rosja. W przypadku importu, w 1998 wynoszącego 5,8 mld USD, są to gł. paliwa (ropa naftowa i gaz ziemny), stanowiące aż 33,2% ogólnej wartości importu. Do Rosji kieru­je się równocześnie ponad 1/5 litewskiego eksportu wynoszącego w 1998 ok. 3,7 mld USD. W strukturze towarowej eksportu dominują dobra konsumpcyjne, produkty przemysłu spożyw­czego, chemikalia i nawozy, a także przemysłu drzewnego. Poza Rosją najważniejszymi od­biorcami litewskich towarów są: Niemcy (14,4% wartości eksportu), Białoruś (10,7%), Ukraina (7,5%).

Sieć komunikacyjna składa się z 1997 km użytkowanych linii kolejowych, z których jedynie 122 km jest zelektryfikowane, oraz 65,1 tyś. km dróg (ok. 88% posiada asfaltową nawierzchnię). Gł. portem morskim jest Kłajpe­da, poza tym istnieje także żegluga śródlądo­wa na Niemnie. Transport lotniczy ogranicza się zasadniczo do 3 portów lotniczych: Wilna, Kowna i Szawli, w których przewozy sięgnęły w 1995 ok. 240,3 tyś. pasażerów.

W ostatnich latach Litwa bardzo duży nacisk kładła na rozwój turystyki, stając się naj­liczniej odwiedzanym spośród państw bałty­ckich. Jednym z najważniejszych regionów turystycznych jest Pojezierze Litewskie o ma­lowniczym krajobrazie wzgórz morenowych, usianym licznymi jeziorami oraz zabytkami kultury materialnej. Wielu turystów przyciągają Troki, z położonym na jeziorze zamkiem z 2. pół. XIV w, oraz kościołem z obrazem Matki Boskiej (XVI w.) i kaplicą Romerów z tryptykiem Marii w asyście Sw. Wojciecha i Szczepana. Jest to drugie po Ostrej Bramie w Wilnie miejsce pielgrzymkowe na Litwie. W pd. części poje­zierza leżą Druskienniki- jedno z gł. uzdrowisk kraju, z wodami solankowymi. Najważniejszym ośrodkiem w regionie nadmorskim jest Kłajpeda, leżąca u wyjścia z Zalewu Kurońskiego. Za­chowały się resztki zamku krzyżackiego; inne zabytki architektury pochodzą z XVIII i XIX w. Kłajpeda jest ważnym ośrodkiem produkcji i handlu biżuterią z bursztynu. Na pn. od niej leży Połąga- największe litewskie kąpielisko i uzdro­wisko nadmorskie.

Ważnym centrum ruchu turystycznego jest również Wilno - stolica i największy ośrodek komunikacyjny kraju. Początki miasta sięgają lat 1322-1323, kiedy powstał tu zamek i osada handlowa. Późniejszy awans miasta na stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego zaowocował dynamicznym rozwojem demograficznym i ur­banistycznym. Duża część zabytków pochodzi z okresu renesansu, m.in. arsenał, mennica, Ostra Brama z kaplicą, kościół Św. Michała (XVI--XVII w.). W centrum Wilna znajdują się również pozostałości Dolnego i Górnego Zamku (XIII-XIV w.) oraz gotyckie kościoły Św. Anny (XV w.), Franciszkanów (XV w.), Św. Mikołaja (XIV w.), wwiększości jednak nie zachowały one pierwot­nego wyglądu. Przykładem klasycyzmu wileń­skiego jest natomiast katedra Św. Stanisława. Poza tym Wilno posiada liczne muzea, m.in. historyczno-etnograficzneorazA. Mickiewicza. Dla turystów z Polski miejscem szczególnym jest cmentarz na Rossie z grobami wybitnych osobi­stości kultury i nauki oraz mauzoleum serca J. Piłsudskiego wraz z grobem jego matki.

Baza noclegowa liczyła na Litwie 9 tyś. miejsc hotelowych. Kraj ten notuje w ostatnich latach dynamiczny wzrost przyjazdów zagra­nicznych. W 1995 Litwę odwiedziło 650 tyś. turystów, natomiast w 1999 liczba ta przekro­czyła 1,4 min osób, co zaowocowało ponad 6-krotnym wzrostem wpływów z turystyki, odpowiednio z 77 do 467 min USD.

W l tysiącleciu p.n.e. ziemie dzisiejszej Litwy zostały zasiedlone przez indoeuropejskie plemiona Bałtów, które do V w. n.e. osiągnęły stosunkowo wysoki stopień rozwoju kultury materialnej. W IX-XII w. terytorium Litwy dzieliło się na Żmudź (Kraj Dolny) i Auksztotę (Kraj Górny). W XIII w. liczne państewka plemienne zjednoczył Mendog, który prowadził także walki z sąsiadami, tj. zakonem krzyżackim, Polską i Rusią, jednak po jego śmierci państwo litewskie się rozpadło. Za właściwego twórcę litewskiej państwowości uważa się Gedymina (XIII-XIV), który opanował rozlegle obszary zach. i pd.-zach. Rusi, a także założył dwa ośrodki stołecz­ne-Wilno i Troki. Dalsze wzmocnienie państwa nastąpiło za panowania Giedyminowiczów. Wnuk Giedymina, Jagiełło, dążąc do odsunięcia niebezpieczeństwa krzyżackiego i utrzymania zwierzchności Litwy nad ziemiami ruskimi wo­bec wzrastającej potęgi państwa moskiew­skiego, zawarł z Polską w 1385 unię w Krewię, na mocy której, po przyjęciu chrztu i poślubie­niu królowej Polski - Jadwigi, zasiadł na tronie polskim. Wielkie Księstwo Litewskie pozosta­wało odtąd w unii personalnej z Polską, zacho­wując jednak odrębność.

Kolejne unie polsko-litewskie: wileńsko-radomska (1401), horodelska (1413) oraz lubel­ska (1569) - będąca unia realną – prowadziły do stopniowego ujednolicenia ustrojowego obu krajów, czemu towarzyszyła polonizacja możnowładców i szlachty litewskiej. W 1697 osta­tecznie zrównano prawa Korony i Litwy, a Kon­stytucja 3 Maja (1 791) zniosła całkowicie odręb­ność obydwu państw. W wyniku III rozbioru Pol­ski w 1 795 ziemie litewskie podzielono: tereny położone na lewym brzegu Niemna zostały zajęte przez Prusy, prawobrzeżne znalazły się w granicach Rosji. W 1807 należące do Prus obszary lewobrzeżne weszły w skład Księstwa Warszawskiego, a następnie w 181 5 Królestwa Polskiego. Za uczestnictwo Litwinów w powsta­niach listopadowym 1830 i styczniowym 1863--1864 na Litwę spadły surowe represje.

W końcu XIX w. coraz mocniej zaczęły ujawniać się na Litwie tendencje narodowościo­we. Podczas rewolucji 1905-1907 w Rosji sejm litewski w Wilnie wysunął żądania przyznania Litwie autonomii. Dopiero jednak l wojna świa­towa przyniosła odrodzenie państwowości litewskiej. Za zgodą Niemiec (okupowały teryto­rium Litwy od 1915) w II 1918 Taryba (parla­ment) proklamowała niepodległość kraju. Nowe władze litewskie od początku znalazły się w konflikcie z rządem polskim, na tle sporu o Wileńszczyznę. Zajęcie Wilna w 1919 przez Polaków i utworzenie tzw. Litwy Środkowej (Wilno wraz z okręgiem), która w 1922 została włączona do Polski, doprowadziło do zamro­żenia wszelkich stosunków polsko-litewskich aż do 1938 (wznowione pod naciskiem dyploma­tycznym i wojskowym ze strony Polski). Począt­kowo na Litwie funkcjonował system parlamen-tarno-gabinetowy, w 1926 w wyniku zamachu stanu władzę przejął prezydent Antanas Sme-tona, wprowadzając rządy autorytarne (od 1936 zakaz działalności partii politycznych, z wyjąt­kiem narodowców), oparte na policji i wojsku.

W III 1 939 Niemcy zajęły okręg Kłajpedy. Na mocy porozumienia zawartego w 1939 mię­dzy Niemcami a ZSRR (tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow), po klęsce wrześniowej Polski, do Litwy wcielono zach. część Wileńszczyzny, równocześnie Litwa została włączona do sowie­ckiej strefy wpływów, a w VIII 1940 utraciła niepodległość stając się jedną z republik ZSRR. W latach 1940-1941 dokonano masowych de­portacji ludności litewskiej w głąb ZSRR. Po wybuchu w 1941 wojny niemiecko-radzieckiej ziemie litewskie aż do 1945 znajdowały się pod okupacją III Rzeszy. W latach 1948-1950 prze­prowadzono na terenie Litwy kolektywizację rolnictwa, co wywołało opór ze strony ludności. Po dojściu do władzy w ZSRR Michaiła S. Gorbaczowa i zapoczątkowaniu przez niego pierie-strojki i gtasnosti powstał w VI 1988 Sajudis (Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy). Siły opo­zycyjne na Litwie i w pozostałych republikach bałtyckich podjęły działania zmierzające do uznania paktu Ribbentrop-Mołotow za sprzecz­ny z prawem międzynarodowym i nieważny.

W III 1990 nowo wybrany parlament Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, złożony w większości z przedstawicieli Sajudisu, proklamował przywrócenie niepodległości Republiki Litewskiej. Doprowadziło to do kon­frontacji z władzami centralnymi ZSRR oraz blo­kady ekonomicznej Litwy (ZSRR uznał niepod­ległość Litwy dopiero we IX 1991 na skutek puczu moskiewskiego). W VIII 1991 niepod­ległość Litwy została uznana przez większość państw świata. Litwa nie weszła do Wspólnoty Niepodległych Państw, utworzonej po rozpa­dzie ZSRR. W wyborach parlamentarnych w 1992 zwycięstwo odniosły ugrupowania postko­munistyczne, które sprawowały rządy do 1996. Również w pierwszych po wojnie wyborach prezydenckich w 1993 zwycięstwo odniósł były lider Komunistycznej Partii Litwy, Algirdas Brazauskas. Po wyborach parlamentarnych w 1996 do władzy powróciła prawica. W polityce zagranicznej w latach 90. ustanowiono bliskie stosunki z Estonią i Łotwą, nawiązano także kontakty z Zachodem - Litwa podjęła starania o uzyskanie członkostwa w NATO i Unii Euro­pejskiej, a także CEFTA. Poprawie uległy rów­nież stosunki Litwy z ZSRR oraz z Polską (w 1996 porozumienie o wolnym handlu).

Zgodnie z konstytucją z 1992 Litwa jest republiką, na czele której stoi prezydent (od 1998 Valdas Adamkus), wybierany na 5-letnią kadencję w głosowaniu powszechnym. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parla­ment (Seimas), liczący 141 członków, wybiera­nych w wyborach powszechnych na 4 lata. Wła­dza wykonawcza spoczywa w rękach rządu, na czele z premierem (od 1999 R. Paksas), powo­ływanym przez prezydenta za zgodą sejmu.

Źródło:  "Popularna Encyklopedia Powszechna-Europa t. II"