:: Łotwa ::

 

Łotwa to niewielki kraj o pow. 64 589 km2 leżący w Europie Wschodniej nad Morzem Bałtyckim. Głęboko wcinająca się w ląd Zatoka Ryska dzieli go na część kontynentalną i Półwysep Kuriandzki. Terytorium Łotwy położone jest na granicy dwóch dużych jednostek geologicznych. Pn. część leży w obrębie tarczy bałtyckiej, natomiast pd. na płycie rosyjskiej. Pokrywa je warstwa utworów polodowcowych - piasków i żwirów fluwioglacjalnych, glin morenowych, iłów warwowych. Łotwa to kraj wybitnie nizinny, ok. 57% pow. leży poniżej 100 m n.p.m., a najwyższe wzniesienie - Gaizina - ma jedynie 311 m n.p.m.

Ze względu na charakter rzeźby Łotwę można podzielić na 4 regiony. Wzdłuż wybrze­ży Zatoki Ryskiej i Morza Bałtyckiego ciągną się Niziny Nadbrzeżne. Zach. Łotwa to również w większości płaska równina, którą urozmaicają w środk. części wzgórza morenowe Wysoczyzny Kurlandzkiej (1 82 m n.p.m.). Część konty­nentalną oddziela od Półwyspu Kurlandzkiego aluwialna Nizina Zemgalska, ciągnąca się na pd. od Zatoki Ryskiej i odwadniana przez Lelupę. Kontynentalna część kraju dzieli się na Łotwę Centralną o rzeźbie urozmaiconej licz­nymi wzgórzami morenowymi i Wysoczyznę Widzemską, zwaną również Pojezierzem Inflanckim. Wsch. Łotwa, oddzielona obniże­niem rzeki Ewikszty zdominowana jest przez pagórkowaty krajobraz Wysoczyzny Latgalskiej z licznymi dużymi jeziorami polodowcowymi.

Łotwa leży w strefie klimatu umiarkowa­nego przejściowego, z silnie zaznaczonym wpływem cech morskich - zwł. w części zach. Średnie temp. stycznia wahają się od -2,8 w Lipawie do -6,6°C w Daugavpils. Średnie temp. lipca oscylują w okolicy 1 7°C (od 1 6,7 w Lipa­wie do 17,6 w Daugavpils). Rozkład rocznych sum opadów zmniejsza się postępując od zach., gdzie na Pojezierzu Kurlandzkim wynoszą one ok. 750 mm, do ok. 61 7 mm w Rydze i 550 mm na wsch.

Łotwa posiada stosunkowo gęstą sieć rzeczną, którą stanowią jednak w większości krótkie cieki wypływające ze wzniesień morenowych. Najdłuższą rzeką jest Dźwina o dl. 1020 km (z czego 367 km w granicach Łotwy). jej największymi dopływami są:

Ewikszta - 114 km i Lelupa - 119 km. Inne ważniejsze rzeki to: Gauja (452 km) i Windawa (346 km). Istotnym elementem krajobrazu polodowcowego są jeziora, których liczba wynosi ok. 3 tyś., a zajmują one obszar 969 km2 (ok. 1,5% pow. kraju). Największe z nich to: Lubań - 82 km2, Raźno - 53 km2, Bartnickie - 38 km2. Oprócz jezior polodowcowych na terenie Łotwy znajduje się kilka jezior przy­brzeżnych, powstałych przez odcięcie zatok mierzejami. Największe z nich to: Lipawskie -37 km2 i Engure - 35 km2.

W pokrywie glebowej przeważają gleby bielicowe i bielicowo-darniowe powstałe na utworach polodowcowych. Znaczący jest rów­nież udział gleb bagiennych i torfowisk. Jedynie na Nizinie Zemgalskiej występują urodzajniej-sze czarne ziemie pobagienne. Łotwa leży w stref i e roś l innej lasów mieszanych, a ze względu na niską jakość gleb duża ich część zachowała się do dzisiaj. Obszary zalesione zajmują ok. 39% pow. kraju. W strukturze gatunkowej dominują:

sosna (52%), świerk (20%) i brzoza (15%). Faunę stanowią gatunki takie jak jelenie, sarny, dziki, łosie, bobry, a wśród drapieżników wilki, lisy i rysie. Na terytorium kraju znajduje się 1 park narodowy w dolinie rzeki Gauji o pow. 620 km2 oraz kilka mniejszych rezerwatów przyrody.

Zaludnienie Łotwy wykazywało w ostat­nim wieku znaczne wahania. Według statystyk radzieckich w końcu XIX w. obecne terytorium kraju zamieszkiwało ok. 1929 tyś. mieszk. (1 897), a wskutek dynamicznego rozwoju gos­podarczego tego obszaru na przełomie wieków, liczba ludności w 1913 osiągnęła 2493 tyś. Zniszczenia wojenne i odpływ Rosjan po uzys­kaniu przez Łotwę niepodległości sprawiły, że w okresie międzywojennym liczba ludności znacznie spadła (1 857 tyś. - 1925). Poziom za­ludnienia sprzed l wojny światowej Łotwa odzyskała dopiero w pół. lat 70. Tempo wzrostu liczby ludności było jednak coraz wolniejsze i w następnych 15 latach zwiększyła się ona jedynie o 2,5%, z 2503 tyś. (1 979) do 2566 tyś. mieszk. (1994). Od potowy lat 90. notuje się jej stały spadek, co jest wywołane nie tylko ujemnym przyrostem naturalnym, ale także znacznym odpływem napływowej ludności ro­syjskiej, ukraińskiej i białoruskiej. W wyniku tych procesów w 1999 zaludnienie Łotwy zmniejszyło się do 2354 tyś.

W strukturze narodowościowej znaczny odsetek stanowią mniejszości, w tym gł. osiedla­jący się po wojnie Rosjanie (32,5%), Białorusini (4%) i Ukraińcy (2,9%), a także Polacy, Niemcy i Żydzi. Łotysze stanowią jedynie 55,3% popu­lacji. Dla porównania w okresie międzywojen­nym ich udział wynosił 77%, podczas gdy Rosjan jedynie 8,8% (1935). Napływ osób z innych republik byłego ZSRR związany był z. rozwojem przemysłu i postępującą urbanizacją. O ile w 1935 w miastach mieszkało jedynie 37,2% ogółu obywateli, to w 1999 poziom urba­nizacji osiągnął 73,8%. Strumień imigrantów kierował się przede wszystkim do dużych ośrod­ków miejskich, co sprawiło, zew 7 gł. miastach kraju jedynie w lełgawie Łotysze są większością (52,8%). Najmniejszy odsetek stanowią wśród mieszkańców Daugavpils, Rygi i Rzeżycy (odpo­wiednio: 14,3%, 38,8% i 39,6%). Ludność miejska kraju grupuje się w 77 miastach, przy czym największym ośrodkiem pozostaje Ryga, którą zamieszkuje 815 tyś. mieszk., czyli ok. 32,7% ogółu społeczeństwa.

Depopulacja Łotwy, zapoczątkowana w pół. lat 90., jest wynikiem nie tylko dużego od­pływu ludności, ale także ujemnego przyrostu

naturalnego (-5,9‰). Uwidacznia się również proces starzenia, w grupie powyżej 64. roku życia znajduje się 15,1% obywateli, podczas gdy osoby do 1 5. roku życia stanowią jedynie 1 8% populacji. Średnia dł. życia wynosi 69,8 lat, przy czym rysują się wyraźne różnice w przypadku dł. życia kobiet (75,6 lat) i mężczyzn (63,9 lat).

Problem analfabetyzmu praktycznie na Łotwie nie istnieje. Szkolnictwo jest dobrze roz­winięte i ogólnie dostępne, jednakże ze względu na duże zróżnicowanie narodowościowe na Ło­twie istnieją liczne szkoły z innym niż łotewski językiem wykładowym. Spośród 638 szkół podstawowych, do których uczęszczało ponad 101 tyś. uczniów w roku szkolnym 1997/98, w 489 nauczano tylko po łotewsku (72,8 tyś. uczniów), w 75 po łotewsku i rosyjsku (12,5 tyś.), w 70 tylko po rosyjsku (14,2 tyś.) i w 4 po polsku (539). Wśród 380 szkół średnich, do których uczęszczało 237,5 tyś. uczniów, w 202 naucza­no po łotewsku (115,8 tyś. uczniów, w 3 spośród nich były również klasy estońskie, litewskie i polskie), w 11 9 po rosyjsku (93,7 tyś.), w 57 po łotewsku i rosyjsku (1 7,5 tyś.) oraz w jednej po polsku (214) i jednej po ukraińsku (215).

Łotwa już w ramach byłego ZSRR była najbardziej rozwiniętą republiką o stosunkowo nowoczesnej strukturze gałęziowej przemysłu, co ułatwiło jej przeprowadzenie restrukturyzacji gospodarki. Pomimo to początek lat 90. cha­rakteryzował się głębokim załamaniem. W latach 1990-1995 PKB spadał średniorocznie o 13,7%, i dopiero od 1996 notuje stałą tenden­cję wzrostową. Najwyższe tempo wzrostu PKB osiągnął w 1997 (8,6%), ale już w kolejnym roku na skutek kryzysu w Rosji wzrost ten obniżył się do 3,6%. Wskaźnik wielkości PNB na 1 mieszkańca wynosi 2430 USD. W strukturze wytworzenia PKB dominują usługi - 66%, a na kolejnym miejscach: przemysł (25%) i rolnict­wo, którego udział w latach 1992-1 998 zmniej­szył się z 25 do 9%. Biorąc pod uwagę strukturę zatrudnienia, dominują usługi (56%) przed prze­mysłem (26%) i rolnictwem (18%).

Rolnictwo nastawione jest na gospodarkę hodowlaną. Obszar gruntów ornych wynosi je­dynie ok. 1,7 min ha, z czego ok. 40% stanowią uprawy paszowe. Grunty orne koncentrują się gł. na najżyźniejszej Nizinie Zemgalskiej, skąd pochodzi większość zbiorów pszenicy (306 tyś. t - 1996), jęczmienia (384 tyś. t) i buraków cukrowych (258 tyś. t), W hodowli bydła (509 tyś. szt.) dominuje kierunek mleczny, natomiast do celów mięsnych hoduje się trzodę chlewną (460 tyś. szt.). Proces prywatyzacji gruntów rol­nych rozpoczął się w 1 990 i postępował bardzo szybko, tak że w 1996 już 88% gruntów znalaz­ło się w prywatnym użytkowaniu, a ich udział w ogólnej produkcji rolniczej wynosił 95%.

Ważną rolę w gospodarce odgrywa rybo­łówstwo. W 1995 połowy morskie wyniosły 148,7 tyś. t, z czego ok. 70% skierowano na eksport. Ze względu na duże zasoby leśne istot­ne znaczenie ma również przerób drewna. W latach 90. pozyskanie drewna wahało się w gra­nicach 3-4 min m3 rocznie. Stanowi to dobre zaplecze dla przemysłu drzewnego, papierni­czego i meblarskiego.

Łotwa nie należy do państw zasobnych w surowce mineralne. Poza materiałami budowla­nymi wydobywa się przede wszystkim torf (519 tyś. t -1 996). W latach 90. odkryto jednak złoża ropy naftowej zlokalizowane na szelfie konty­nentalnym. We wrześniu 1993 rząd podpisał umowę z firmą Amoco, która wykupiła prawo do eksploatacji. W 1996 podpisano dwie ko­lejne umowy z firmami międzynarodowymi na wydobycie ropy ze złóż na szelfie Morza Bałty­ckiego. Natomiast w okolicy Dobele (na pd. zach. od Jełgawy) i Incukains (na pn. wsch. od Rygi) odkryto duże złoża gazu ziemnego.

Potrzeby energetyczne jedynie w ok. 50% pokrywane są przez produkcję krajową, w której największy udział mają hydroelektrownie (58% produkcji energii elektrycznej). Największe z nich - Plawińska (828 MW) i Ryska (552 MW), zlokalizowane są na Dżwinie. Pozostałe surow­ce energetyczne i paliwa Łotwa importuje gł. z Rosji. W 1 996 było to ok. 22,6% ogólnej war­tości importu.

Przemysł łotewski rozwinął się w kie­runku gałęzi wymagających niewielkich ilości surowców. Dominuje przemysł precyzyjny i elektromaszynowy, rozwinięty gł. w Rydze, chemiczny - zakłady w Daugavpils (włókna sztuczne), Olaine (tworzywa sztuczne) i Windawie (nawozy sztuczne). Na bazie bogatych zasobów drewna rozbudowano przemysł drzewny i papierniczy (papiernie w Rydze i Ogre). Dobrze rozwinięty jest również przemysł spożywczy - zwł. mleczarski i mięsny. Jedyna huta żelaza znajduje się w Lipawie i bazuje na przetopie złomu.

Wraz z restrukturyzacją gospodarki, przede wszystkim przemysłu, dużym proble­mem stały się masowe zwolnienia z likwido­wanych zakładów i wzrost bezrobocia. Najwyż­sze wskaźniki (powyżej 20% - 1998) osiągnęło ono w regionach Rzeżycy, Kraslavy, Preili i Balvi na wsch. kraju.

Współpraca handlowa Łotwy z zagranicą uległa w latach 90. znaczącym zmianom, spo­wodowanym gł. reorganizacją handlu zagra­nicznego zmierzającą do współpracy z pań­stwami Europy Zachodniej. W 1997 Łotwa miała ujemny bilans wymiany towarowej: wartość eksportu wynosiła 1,75 mld USD, podczas gdy importu - 2,68 mld USD. Najważniejszym partnerem handlowym nadal pozostaje Rosja (20,2% wartości importu i 22,8% eksportu w 1997). Kolejne miejsca zajmują: Niemcy, Finlandia, Szwecja i Wielka Brytania. Pod­stawowe towary eksportowe to: drewno i materiały pochodne, tekstylia i artykuły spożyw­cze. Importuje się natomiast paliwa, produkty chemiczne oraz maszyny i urządzenia.

Sieć komunikacyjną stanowią drogi o łącz­nej dł. ok. 60,6 tyś. km. Dł. linii kolejowych uległa znacznemu zmniejszeniu w porównaniu z okresem międzywojennym (z 3200 do 2413 km), gł. za sprawą demontażu linii wąskotorowych, które nie wytrzymały konkurencyjności transpor­tu samochodowego. Z istniejącej sieci kolejowej jedynie 271 km ma trakcję elektryczną. Najważ­niejsze porty morskie to: Windawa - służąca gł. do eksportu rosyjskiej ropy naftowej (27,1 min t z 36,8 min t ogólnych przeładunków w 1997), Ryga (przeładunki 11,2 min t) oraz Lipawa (2,3 min t). W komunikacji lotniczej największe znaczenie mają lotniska w Rydze i jełgawie.

Łotwa należy do państw o stosunkowo dobrze rozwiniętej infrastrukturze turystycznej, wykorzystującej walory środowiska przyrod­niczego oraz liczne zabytki kultury materialnej. Do najliczniej odwiedzanych należy region Zatoki Ryskiej, którego gł. ośrodkiem jest stolica kraju - Ryga. Miasto to założono w 1201 jako warowny przyczółek zakonu krzyżackiego przy ujściu Dźwiny do Zatoki Ryskiej. W średniowie­czu jego przynależność do Hanzy zapewniła mu ekonomiczne podstawy do szybkiego rozwoju, jako jednemu z najważniejszych portów we wsch. części Bałtyku, przez który szedł handel m.in. drewnem, smołą, skórami i produktami rolnymi spławianymi Dźwiną. Po zajęciu miasta przez Rosjan (1710) Ryga rozwinęła się jako je­den z dwóch gł. portów wywozowych Rosji nad Bałtykiem. Wśród licznie zachowanych zabyt­ków na szczególną uwagę zasługują m.in.: Za­mek Ryski (XIV w.), będący niegdyś siedzibą zakonu kawalerów mieczowych, katedra (XIII w.), kościół Sw. Piotra ze 120-metrową wieżą, część miejskich fortyfikacji średniowiecznych oraz zabytkowe kamieniczki z przełomu XVI i XVII w. Duże znaczenie turystyczne ma również kurort Jurmala, będący zach. przedłużeniem aglomeracji ryskiej. Pas ośrodków rekreacyj­nych ciągnie się również na pn. od Rygi, obej­mując obszar ujściowy rzeki Gauja. Po jej obu stronach utworzono park narodowy chroniący naturalne siedliska ptactwa oraz tereny lasów, bagien i torfowisk nizinnych. Znajduje się tu uzdrowisko Sigulda, będące jednym z naj­starszych miast łotewskich, z ruinami zamku krzyżackiego (XIII w.) oraz znanym skansenem budownictwa wiejskiego.

Dużym zainteresowaniem cieszy się rów­nież Półwysep Kurlandzki. Magnesem przycią­gającym turystów są niewielkie miasteczka z zachowaną średniowieczną zabudową dzielnic śródmiejskich i ruinami zamków krzyżackich (m.in. Kuldiga, Aizpute) oraz atrakcyjne przyrod­niczo rezerwaty przyrody (Slitere, Moriscola, Grini i Engures).

Turystyczna baza noclegowa liczy 14 tyś. łóżek hotelowych. W 1999 zanotowano 600 tyś. turystów zagranicznych, gl. z Niemiec i państw skandynawskich.

Tereny dzisiejszej Łotwy, zamieszkiwane przez różne plemiona bałtyckie, do połowy XVI w. określane były mianem Inflant. Od XII w. stały się terenem ekspansji Duńczyków i Niemców. W 1202 powstał w Inflantach zakon kawalerów mieczowych, który wkrótce połączył się z zako­nem krzyżackim. W 1 347 zakon inflancki nabył od Duńczyków Estonię. Pod względem politycz­nym Inflanty składały się z niezależnych księstw duchownych; największe obszary należały do arcybiskupa ryskiego i kawalerów mieczowych. W XVI w. o wpływy w Inflantach rywalizowały Dania, Szwecja oraz państwo moskiewskie. Za cenę zwiększenia obronności kraju wielki mistrz zakonu Gotthard Kettier poddał w 1561 Inflanty Polsce; zakon sekularyzowano, a Kettier został lennym księciem pd. części Inflant (Kurlandia i Semigalia), pozostała część z Rygą w 1566 weszła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na mocy pokoju w Oliwie 1660, kończącego długotrwałe wojny polsko-szwedzkie, Szwecja zajęła większą część Inflant, przy Polsce pozos­tał jedynie ich pd.-wsch. obszarz Dyneburgiem (Daugavpils), tzw. Inflanty polskie (Latgalia).

Od 1721 Inflanty szwedzkie, a od 1772 (pierwszy rozbiór Polski) także polskie znalazły się pod panowaniem Rosji. Po trzecim rozbiorze Polski (1795) w skład Rosji weszła także Kur­landia. Rząd rosyjski zapewnił niemieckiej szlachcie inflanckiej przywileje, łączniez samo­rządem stanowym. W budzeniu świadomości narodowej Łotyszów znaczną rolę odegrał tzw. ruch młodołotyszów, rozwijający się w 2. pół. XIX w. Podczas l wojny światowej, po 1915 znaczna część Łotwy znalazła się pod niemie­cką okupacją. W XI 1918 utworzona za zgodą okupacyjnych władz niemieckich Rada Narodo­wa proklamowała niepodległość Łotwy, na czele rządu stanął Karlis Ulmanis. W tym samym cza­sie komuniści łotewscy utworzyli Radziecką Republikę Łotewską, która jednak upadła w 1919, po ofensywie wojsk niemieckich. W 1922 proklamowano republikę. Kres rządom parla­mentarnym położył zamach stanu w 1934, w wyniku którego rządy autorytarne objął Ulma­nis, rozwiązując parlament, a także zakazując działalności wszystkim partiom politycznym i związkom zawodowym.

Na mocy porozumienia zawartego w 1939 między Niemcami a Rosją (tzw. pakt Ribben-trop-Mołotow) Łotwa znalazła się w radzieckiej strefie wpływów, a ZSRR wymusił prawo do stacjonowania na jej obszarze oddziałów Armii Czerwonej. W VIII 1940 Łotwa została inkorpo-rowana do ZSRR jako jedna z jego republik związkowych. W latach 1940-1941 znaczna część ludności łotewskiej została przesiedlona w głąb ZSRR. W latach 1941 -1945 ziemie łotew­skie pozostawały pod niemiecką okupacją. Po wojnie utrzymano przynależność Łotwy do ZSRR. Miały wówczas miejsce kolejne depor­tacje Łotyszów, w miejsce których napływali Rosjanie oraz inne narodowości, co zmieniło charakter narodowościowy Łotwy i znacznie ograniczyło narodową działalność opozycyjną w kolejnych latach. Wobec ludności łotewskiej stosowano represje (łagry, więzienia). Dopiero po objęciu władzy w ZSRR przez Michaiła Gorbaczowa i zapoczątkowaniu przez niego pieriestrojki i głasnosti, na Łotwie doszło do ożywienia ruchów na rzecz niezależności. Pow­stały w 1988 Front Ludowy Łotwy - wspólnie z ugrupowaniami opozycyjnymi pozostałych republik bałtyckich - podjął kroki na rzecz uznania paktu Ribbentrop-Mołotow za sprzecz­ny z prawem międzynarodowym.

Po zwycięstwie wyborczym Frontu Ludo­wego Łotwy nowy parlament ogłosił w VII11990 niepodległość Łotwy, usuwając z jej nazwy przy­miotnik socjalistyczna, co zostało w VIII 1991 uznane przez większość państw świata, we IX 1991 także przez ZSRR. Wprowadzono zakaz działalności partii komunistycznej. Łotwa nie weszła w skład Wspólnoty Niepodległych Państw, utworzonej po rozpadzie ZSRR. Spra­wujące od 1 990 władzę na Łotwie rządy, w których decydującą rolę odgrywają centrowe ugrupowania proreformatorskie, starają się realizować program reform wolnorynkowych, a także podejmują kroki zmierzające do integracji z krajami zachodnioeuropejskimi (Łotwa roz­poczęła starania o uzyskanie członkostwa w NATO i Unii Europejskiej). Ważne miejsce w polityce Łotwy zajmują stosunkiz Rosją, które niejednokrotnie stawały się napięte, m.in. w związku z przebiegiem granicy łotewsko-rosyjskiej, obecnością wojsk rosyjskich (osta­tecznie wycofane w 1 994), a przede wszystkim problemem obywatelstwa ludności niełotewsko-języcznej (w 1 998 zliberalizowano restrykcyjne ustawodawstwo w tej kwestii z 1993), a także kontaktami z Litwą i Estonią.

Łotwa jest republiką, na czele której stoi prezydent (od 1999 Vaira Vike-Freiberga), wy­bierany w głosowaniu powszechnym na 4 lata. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament (Saeima), liczący 1 00 członków, wy­bieranych na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych. Władza wykonawcza spoczywa w rękach odpowiedzialnego przed parlamentem rządu, na czele z premierem (od 2000 Andris Berzins).

Źródło:  "Popularna Encyklopedia Powszechna-Europa t. II"